Yetmiş yılı aşan sanat yaşamından 67 yapıtın bir araya geldiği sergi; kapılar, kırık seramikler, fotoğraflar, yazılı mesajlar ve büyük ölçekli enstalasyonlarla sanatın alışılmış sınırlarını sorgulatıyor. İstanbul’un Boğaz kıyısındaki önemli kültür duraklarından Sakıp Sabancı Müzesi, çağdaş sanatın öncü isimlerinden Yoko Ono’nun kapsamlı sergisine ev sahipliği yapıyor. “İçses ve İçyapı” başlıklı sergi, sanatçının 1950’lerin sonlarında başlayan ve yetmiş yılı aşan üretiminden seçilen 67 yapıtı bir araya getiriyor. Akbank’ın desteği ve İspanya’nın León kentindeki MUSAC çağdaş sanat müzesi işbirliğiyle hazırlanan sergi, Yoko Ono’nun şiirden performansa, fotoğraftan filme, heykelden enstalasyona uzanan çok yönlü sanat anlayışını gözler önüne seriyor. Serginin başlığını oluşturan “İçses” ve “İçyapı” kavramları, sanatçının 1964 yılında ortaya attığı düşüncelere dayanıyor. Ziyaretçiyi yalnızca gördükleriyle yetinmemeye; görünmeyeni, hissedileni ve zihinde oluşanı keşfetmeye çağırıyor.
SANAT ESERİNE DÖNÜŞEN KATILIM
Yoko Ono’nun sanat anlayışında izleyici, karşısında durup eseri seyreden kişi olmaktan çıkıyor. Düşünen, karar veren, dokunan ve katkıda bulunan bir katılımcıya dönüşüyor. Bu nedenle sergideki bazı çalışmalar, ziyaretçinin müdahalesiyle yeni bir anlam kazanıyor. Müze duvarlarına yerleştirilen yazılı mesajlar ve kişisel ifadeler, sanatın yalnızca sanatçı tarafından tamamlanan bir üretim olmadığını gösteriyor. Her ziyaretçinin düşüncesi, hatırası veya dileği, eserin ortak hafızasına ekleniyor. Sanatçının 1964 tarihli Grapefruit (Greyfurt) kitabında yer alan talimat temelli çalışmaları da bu yaklaşımın önemli örneklerinden. Birkaç satırlık bir metin, okuyucuyu zihninde bir görüntü kurmaya veya bir eylemi hayal etmeye yönlendiriyor. Böylece sanat, fiziksel bir nesnenin ötesine geçerek düşüncenin içinde var oluyor.
KIRIK SERAMİKLERDEN YENİ BİR HİKÂYE
Serginin dikkat çeken çalışmalarından biri, kırılmış fincan, tabak ve seramik parçalarının yeniden bir araya getirildiği Mend Piece (Onarım Parçası) enstalasyon eseri oldu. Raflara yerleştirilen beyaz seramikler, iplerle birbirine bağlanmış ve farklı biçimlerde onarılmış halde sergileniyor. İlk bakışta kırılmış mutfak eşyalarını hatırlatan bu çalışma, aslında onarma, yeniden kurma ve eksik parçalarla yaşamaya devam etme üzerine düşündürüyor. Kırık bir fincanın yeniden bir bütün haline gelmesi, insan ilişkilerindeki yaraları ve toplumsal bağların yeniden kurulma ihtimalini de akla getiriyor. Ono, gündelik hayatta kolayca gözden çıkarılabilecek nesneler üzerinden izleyiciye güçlü bir soru yöneltiyor: Bir şey kırıldığında, onu atmak yerine yeniden bir araya getirmek mümkün mü? Yoko Ono'nun "Mend Piece" (Onarım Parçası) adlı enstalasyon eseri köşesinde sadece sanatçının çalışması yer almıyor. Ziyaretçiler de, bu çalışmanın bir benzerini, kırılmış seramik bardak, fincan ve tabakları talimatlar doğrultusunda bir masanın üzerine bırakılmış ip, bant ve yapıştırıcılar yardımıyla onarabiliyor. Bu interaktif köşe de ziyaretçiler, Japon onarım felsefesi Kinsugi mantığıyla kendi hazırladıkları onarım parçaları ile geçmişin izlerini geleceğe taşıma imkanı buluyorlar. Biz de kendi onarım parçalarımızı tamamlayarak, Yoko Ono ile felsefi anlamda bir bağ kurma imkanı yakalamış olduk.
KAPILARIN ARDINDAKİ ANLAMLAR
Sergide karşılaşılan bir başka etkileyici düzenleme, farklı boyut ve biçimlerdeki eski kapılardan oluşuyor. Beyaz duvarlı galeride tek tek yerleştirilen kapılar, alışılmış mimari işlevlerinden uzaklaşarak bağımsız sanat nesnelerine dönüşüyor. Bazıları açık, bazıları kapalı, bazıları ise zemine yatırılmış durumda. Ziyaretçiye geçiş, sınır, seçim ve bilinmeyen üzerine düşünme fırsatı sunuyor. Kapı, günlük yaşamda bir mekâna girişin veya çıkışın aracıdır. Yoko Ono’nun sanatında ise yeni bir başlangıcın, başka bir ihtimalin ya da insanın kendi iç dünyasına açılan yolun simgesi olarak okunabiliyor. Serginin bu alanında görülen bu eser, Yoko Ono'nun 2011 yılında hazırladığı "Doors" (Kapılar) adlı yerleştirmesidir. Sıradan ve her gün karşılaştığımız eski ahşap kapılardan oluşan bu yerleştirme, normalde bir yerden başka bir yere geçişi vaat eden kapı nesnesini alıp hiçbir yere açılmayan, sorgulatıcı bir deneyime dönüştürüyor.
GÖZLERİN ANLATTIĞI TANIKLIKLAR
Sergideki en çarpıcı bölümlerden biri, farklı kadınların göz fotoğraflarıyla birlikte kişisel anlatılarının yer aldığı duvar düzenlemesi. Arising (Yükseliş) adlı çalışma, kadına yönelik şiddete maruz kalmış kadınların tanıklıklarını görünür kılmayı amaçlıyor. Katılımcılar yaşadıklarını yazılı olarak anlatırken yalnızca gözlerini gösteren fotoğraflarını da paylaşıyor. Duvar boyunca sıralanan fotoğraflar, her biri farklı bir hayatın ve deneyimin izini taşıyor. Yazılı anlatılarla gözlerin yan yana gelişi, izleyiciyi yalnızca okumaya değil, anlatılanları anlamaya ve empati kurmaya çağırıyor. Bu bölüm, serginin sanatın toplumsal meselelerle kurduğu ilişkiyi en güçlü biçimde hissettiren çalışmalarından biri.
TAŞLAR, İPLER VE SESSİZLİĞİN DİLİ
Sergideki büyük ölçekli mekân düzenlemeleri, Yoko Ono’nun sanatında doğa, boşluk ve algının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Taşların belirli bir düzen içinde zemine yayıldığı, ince iplerin yukarıdan aşağıya uzanarak beyaz bir platform üzerinde buluştuğu enstalasyon, ziyaretçiyi alışılmış sergi deneyiminin dışına çıkarıyor. Taşların ağırlığı ile iplerin hafifliği, zeminin sağlamlığı ile havada asılı duran çizgilerin kırılganlığı arasında görsel bir karşıtlık kuruluyor. Bu tür çalışmalar, sanatçının izleyiciyi yalnızca nesnelere değil, mekânın kendisine de dikkat etmeye yönelttiğini gösteriyor. Işık, boşluk, hareket ve sessizlik, eserin ayrılmaz parçaları haline geliyor. Birbirini tamamlayan iki farklı eser olan Sabah Işınları (Morning Beams - 1997) ve Nehir Yatağı (Riverbed / Cleaning Piece - 1996) birleşik enstalasyonu arkasındaki temel bir felsefeyi barındırıyor. Tavandaki metal bir halkadan 45 derecelik açıyla zemine uzanan 100 adet beyaz naylon tekne halatı, adeta doğal bir kaynaktan süzülen güneş ışınlarını canlandırıyor. Bu sembolik sabah ışınları, nehir taşlarından oluşan ve doğrudan "hayatın nehrini" temsil eden nehir yatağını aydınlatıyor. Eser, evrenin döngüsel enerjisini, her sabahın getirdiği yeni umudu ve yaşamın durmaksızın akışını simgeliyor. Yoko Ono bu yerleştirmeyi izleyiciyi derin bir içsel düşünceye ve arınmaya davet etmek için tasarlamış. Taşlar zaman içinde suyun akışıyla törpülenmiş ve şekil değiştirmiş. Tıpkı nehir suyunun taşları temizlemesi ve şekillendirmesi gibi, hayatın da insanı dönüştürdüğü fikri işleniyor. Eserin interaktif doğası gereği, sergilenme biçimlerine bağlı olarak ziyaretçilerden nehir yatağındaki taşları ellerine almaları, üzerlerine "dilek, rüya, hatırla" gibi kelimeler yazmaları veya odaklanarak içlerindeki öfke ve korkuyu serbest bırakmaları isteniyor. Bu yönüyle enstalasyon, bireysel negatif enerjilerin geride bırakıldığı ve insanları birbirine bağlayan kolektif bir iyileşme alanına dönüşüyor.
MÜZENİN DUVARLARINI AŞAN SANAT
“İçses ve İçyapı” yalnızca müze galerileriyle sınırlı kalmıyor. Sergi, Sakıp Sabancı Müzesi’nin farklı bölümlerine ve bahçesine yayılarak ziyaretçiye bütünlüklü bir deneyim sunuyor. Yoko Ono’nun Dilek Ağacı, Gökyüzü Merdivenleri ve Görünmez Bayraklar gibi çalışmaları, izleyicinin hayal gücünü ve katılımını ön plana çıkarıyor. Müze bahçesinde de karşılaşılan eserler, sanat ile gündelik yaşam arasındaki sınırın ne kadar geçirgen olabileceğini hatırlatıyor. Sergideki her çalışma farklı bir kapı açıyor: Kimi geçmişe, kimi kişisel hafızaya, kimi toplumsal sorunlara, kimi de geleceğe dair umutlara uzanıyor.
Anneye Mektup Köşesi: Duyguların Biriktiği Duvar
Yoko Ono’nun My Mommy Is Beautiful (Annem Çok Güzel) adlı çalışması, ziyaretçileri annelerine dair duygu ve düşüncelerini yazmaya davet ediyor. Kimi zaman bir teşekkür, kimi zaman özlem, sevgi ya da bir anının satırlara döküldüğü bu özel köşede, ziyaretçilerin bıraktığı notlar yan yana gelerek büyük bir duygu duvarına dönüşüyor. Her mektup kişisel bir hikâye anlatırken, binlerce küçük not annelik üzerine ortak ve evrensel bir hafıza oluşturuyor.
SANATIN TAMAMLANMASI İÇİN İZLEYİCİ GEREKİYOR
Yoko Ono’nun “İçses ve İçyapı” sergisi, çağdaş sanatın yalnızca izlenen ve yorumlanan bir alan olmadığını ortaya koyuyor. Bazen bir yazı, bazen kırık bir fincan, bazen eski bir kapı ya da birkaç taş; insanı uzun süre üzerinde düşüneceği sorularla baş başa bırakabiliyor. Serginin en önemli mesajı ise belki de burada saklı: Sanat, sanatçının atölyesinde başlayabilir ancak izleyicinin düşüncesinde ve katılımında yaşamaya devam eder. Yoko Ono: İçses ve İçyapı, 27 Aralık 2026 tarihine kadar Sakıp Sabancı Müzesi’nde ziyaret edilebilir.
Kaynak: Özel HaberEditör: Yiğit CİGERLİ - Murat İLTER
