İslam Medeniyetleri Müzesi

İslam sanatının ve Türk-İslam kültürünün yüzyıllar boyunca oluşturduğu büyük birikimi aynı çatı altında buluşturan İslam Medeniyetleri Müzesi, Büyük Çamlıca Camisi Külliyesi içerisinde yer alıyor. Kâbe’ye ait kutsal emanetlerden Osmanlı saray kültürüne, Kur’an-ı Kerimlerden hat sanatına, zemzem şişelerinden Hacerülesved mahfazalarına kadar yüzlerce eser, ziyaretçileri tarihin izinde bir yolculuğa çıkarıyor. İstanbul’un Anadolu Yakası’na hâkim Çamlıca Tepesi’nde yükselen Büyük Çamlıca Camisi, yalnızca ibadet mekânı olma özelliği taşımıyor. Caminin külliyesi içerisinde yer alan İslam Medeniyetleri Müzesi, İslam medeniyetinin farklı dönemlerine ait sanat eserlerini, dinî objeleri ve kültürel miras unsurlarını bir araya getirerek İstanbul’un önemli müze duraklarından biri haline geliyor. 8 Nisan 2022’de ziyarete açılan müze, yaklaşık 10 bin metrekarelik kapalı alanda kurgulandı. Koleksiyonun temelini Millî Saraylar Başkanlığına bağlı Topkapı Sarayı ve Saray Koleksiyonları Müzesi başta olmak üzere Türk ve İslam Eserleri Müzesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri, İstanbul Türbeler Müzesi ve Vakıflar Müzesi koleksiyonlarından seçilen eserler oluşturuyor. Müzede İslam sanatının 7. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar uzanan tarihî gelişimi farklı başlıklar altında ziyaretçilere aktarılıyor. Türk dokuma sanatı, Hz. Peygamber'e atfedilen eserler, İslam sanatında mimari ve dekoratif unsurlar, Kâbe, Şam Evrakı, Kur’an-ı Kerim ve mahfazaları, İslam’da bilim, berat ve fermanlar, hüsn-i hat, tılsımlı gömlekler, Osmanlı’da giyim, destimal geleneği, sanduka puşideleri, İslam’da fetih, Türk çini sanatı ve İslami sikkeler müzenin öne çıkan tematik bölümleri arasında bulunuyor.

Kâbe'nin hatırası Çamlıca'da 

Müzenin en dikkat çekici bölümlerinden biri, “İlk Mabet Kâbe” teması etrafında oluşturulan bölüm. Burada Kâbe kilitleri ve anahtarları, Kâbe kapı perdeleri, Kâbe yazı kuşakları, zemzem şişeleri, feraşet çantaları, Hacerülesved mahfazaları, Mahmel-i Şerif’e ait parçalar ve Makam-ı İbrahim kisvesi gibi eserler ziyaretçilerle buluşturuluyor. Bu eserlerin her biri yalnızca sanat tarihi açısından değil, Osmanlı Devleti’nin Haremeyn-i Şerifeyn ile kurduğu ilişki açısından da önem taşıyor. Osmanlı padişahları, yüzyıllar boyunca Mekke ve Medine’ye yönelik hizmetleri devlet politikası ve dinî sorumluluk anlayışı içerisinde sürdürdü. Kâbe’nin örtüleri, anahtarları, mahfazaları, Surre-i Hümayun kapsamında gönderilen hediyeler ve Haremeyn hizmetlerinde kullanılan çeşitli eşyalar bu ilişkinin somut belgeleri arasında yer aldı. 

Hz. İbrahim’in hatırasını taşıyan örtü

Kâbe’nin inşası sırasında Hz. İbrahim’in üzerine çıkarak duvarları yükselttiğine inanılan Makam-ı İbrahim, İslam tarihinin en önemli sembolik mekânlarından biri. Bu makam için hazırlanmış kisvelerden günümüze ulaşan parçalar ise Osmanlı’nın kutsal mekânlara yönelik sanat ve hizmet anlayışını yansıtıyor. Makam-ı İbrahim, Kâbe’nin hemen yakınında bulunan ve Hz. İbrahim ile ilişkilendirilen kutsal bir mekândır. Müzedeki Makam-ı İbrahim Kisvesi, bu tarihî ve dinî hafızanın tekstil sanatındaki karşılığını gösteriyor. Kâbe ve çevresindeki kutsal mekânlara ait örtüler Osmanlı döneminde yalnızca koruyucu birer tekstil ürünü olarak görülmedi. Üzerlerinde kullanılan kumaşlar, dokuma teknikleri, süslemeler ve işçilik, saray sanatının ulaştığı seviyeyi de ortaya koydu. Mukaddes örtüler arasında Makam-ı İbrahim kisvelerinin özel bir yeri bulunuyor. Çamlıca’daki eser, bu nedenle yalnızca bir kumaş parçası değil; Kâbe merkezli dinî hafızanın, Osmanlı tekstil sanatının ve Haremeyn hizmet geleneğinin kesiştiği bir tarih belgesi niteliği taşıyor.

Camilerdeki sözlü geleneğin sessiz tanığı

Mevlit geleneğinin yüzyıllar boyunca yaşatıldığı Osmanlı toplumunda kürsüler yalnızca konuşma yapılan mobilyalar değildi. Mevlithanların, din görevlilerinin ve hatiplerin kullandığı bu eşyalar, dinî törenlerin mimari ve kültürel hafızasının bir parçasıydı. İslam Medeniyetleri Müzesi’nde görülebilen Mevlüt Kürsüsü, Osmanlı dönemindeki dinî merasim kültürünün maddi unsurlarından birini temsil ediyor. Mevlit, özellikle Hz. Muhammed’in doğumunu konu alan Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât adlı eseri etrafında gelişen güçlü bir edebî ve dinî gelenek haline geldi. Osmanlı döneminde sarayda, camilerde, tekkelerde ve farklı sosyal çevrelerde mevlit merasimleri düzenlendi. Mevlit okunurken kullanılan kürsü de bu törenin ayrılmaz parçalarından biri oldu. Bugün müzede sergilenen kürsü, bu geleneğin yalnızca sözlü değil, eşya üzerinden de okunabileceğini gösteriyor. Bir zamanlar üzerinde ilahiler, naatlar ve mevlit beyitleri okunan kürsü, bugün sessiz. Ancak taşıdığı anlam, Osmanlı toplumunda dinî musikinin, edebiyatın ve ibadet kültürünün nasıl iç içe geçtiğini anlatmaya devam ediyor.

Kutsal sudan kalan küçük hatıralar

Müzenin Kâbe bölümündeki küçük boyutlu ancak anlamı büyük eserlerden biri de zemzem şişeleri. Bu kaplar, İslam dünyasında suyun ve özellikle Zemzem suyunun taşıdığı dinî ve kültürel anlamı yansıtıyor. Zemzem, Mekke’de Mescid-i Harâm içerisinde bulunan kuyudan çıkarılan ve hac ile umre ibadetleriyle güçlü biçimde ilişkilendirilen sudur. Müzede sergilenen Zemzem Şişeleri, bu suyun taşınması ve muhafaza edilmesiyle oluşan kültürel geleneğin maddi örnekleri arasında bulunuyor. Zemzem suyunun taşınması ve dağıtılması, tarih boyunca Haremeyn hizmetlerinin önemli unsurlarından biri oldu. Su kapları ve ibrikler de zaman içerisinde yalnızca kullanım eşyası olmaktan çıkarak İslam sanatında özel bir yere sahip oldu. 

Kâbe’nin kapısına uzanan Osmanlı eli

Kâbe’nin kilit ve anahtarları, Osmanlı padişahlarının Haremeyn’e verdiği önemin en somut göstergeleri arasında. Müzedeki kilit, anahtar ve kese ise kutsal mekânın korunmasıyla saray kültürünü aynı noktada buluşturuyor. Kâbe’nin kapısı, İslam dünyasının en sembolik mimari unsurlarından biri. Bu kapının açılması ve korunmasıyla ilgili kullanılan kilit ve anahtarlar da tarih boyunca özel bir anlam taşıdı. İslam Medeniyetleri Müzesi’nin “İlk Mabet Kâbe” bölümünde Kâbe kilitleri ve anahtarları sergileniyor. Müzenin koleksiyonunun hazırlanmasında farklı devlet müzelerinin depolarında bulunan ve daha önce sergilenmemiş eserlerden de yararlanıldığı belirtiliyor. Sultanlara ait kese ise bu maddi kültürün başka bir boyutunu gösteriyor. Osmanlı sarayında para, hediye ve kıymetli eşyaların özel keselerde taşınması yaygın bir gelenekti. Haremeyn’e gönderilen Surre-i Hümayun da bu anlayışın devlet ölçeğindeki en önemli örneklerinden biriydi. 

İslam sanatında küçük bir ayrıntının büyük hikâyesi

Müzedeki Top Askısı, ilk bakışta küçük bir dekoratif eşya gibi görünse de İslam sanatında aydınlatma ve askı elemanlarının geçirdiği gelişimi hatırlatan ayrıntılardan biri olarak dikkat çekiyor. İslam mimarisinde kandillerin ve aydınlatma araçlarının tavandan asılması için çeşitli askı sistemleri kullanıldı. Bu sistemlerde zincirler, bağlantı parçaları ve taşıyıcı unsurlar yalnızca işlevsel olmakla kalmadı; zaman içerisinde süsleme sanatının da bir parçası haline geldi. İslam Medeniyetleri Müzesi koleksiyonundaki madeni askı ve aydınlatma elemanları üzerine yapılan araştırmalar, müzede bulunan bazı askı kandillerinin dönemlerinin diğer müzelerde korunan örnekleriyle biçim, süsleme ve üslup bakımından benzerlikler taşıdığını ortaya koyuyor. Bu tür eserler, İslam sanatının yalnızca büyük mimari yapılardan veya gösterişli hat levhalarından ibaret olmadığını gösteriyor. Bir kandilin tavana nasıl asıldığı, hangi malzemenin kullanıldığı, zincirin nasıl biçimlendirildiği ve taşıyıcı parçanın nasıl süslendiği de dönemin sanat anlayışına dair önemli ipuçları veriyor. Top Askısı, müzede ayrıntılara dikkat eden ziyaretçiye İslam sanatının gündelik kullanım eşyalarında bile estetik aradığını hatırlatıyor.

Haremeyn’e gönderilen emanetlerin taşıyıcısı

Osmanlı döneminde Mekke ve Medine’ye gönderilen Surre-i Hümayun yalnızca devlet hazinesinden ayrılan paraları taşımadı. Halkın ve saray çevresinin Haremeyn’e göndermek istediği para ve hediyeler de bu büyük organizasyonun parçasıydı. Feraşet çantaları, bu geleneğin en dikkat çekici unsurlarından biriydi. “Feraşet” kelimesi, Haremeyn’de temizlik ve düzen hizmetleriyle görevli kişilerle ilişkilendirilen bir kavram olarak kullanıldı. Mekke’de Kâbe’nin temizliği ve bakımıyla görevli ferraşlara gönderilen para ve hediyelerin taşınmasında kullanılan çantalara feraşet çantası adı verildi. Osmanlı döneminde Surre Alayları, İstanbul’dan Mekke ve Medine’ye doğru hareket eden büyük bir devlet organizasyonuydu. Padişahın gönderdiği hediyelerin yanı sıra halktan gelen yardımlar ve kişisel hediyeler de bu sistem içerisinde Haremeyn’e ulaştırılabiliyordu. Bu yönüyle feraşet çantası, yalnızca bir taşıma aracı değil. O, İstanbul ile Mekke ve Medine arasında kurulan manevi, sosyal ve ekonomik bağın küçük ama somut bir simgesi. Çantanın taşıdığı şey bazen para, bazen hediye, bazen de bir kişinin kutsal topraklarda kendisi adına yapılmasını istediği bir hizmetti. Bugün cami külliyesindeki müze vitrininde duran bu çanta, yüzyıllar önce İstanbul’dan Hicaz’a uzanan uzun bir yolculuğun sessiz tanığı olarak ziyaretçileri karşılıyor.

Kâbe’nin en eski sembollerinden birinin koruyucusu

Müzenin en dikkat çekici eserleri arasında yer alan Hacerülesved mahfazaları, Kâbe’nin güneydoğu köşesinde bulunan ve tavafın başlangıç noktasını belirleyen kutsal taşın tarih boyunca nasıl korunduğunu hatırlatıyor. “Hacerülesved” kelimesi Arapça’da “siyah taş” anlamına geliyor. Kâbe’nin güneydoğu köşesinde bulunan taş, tavafın başlangıç noktasını belirliyor. Tarih boyunca Hacerülesved’in korunması için farklı dönemlerde mahfazalar kullanıldı. İslam Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenen mahfazalar, bu uzun koruma geleneğinin Osmanlı dönemine ait örneklerini yansıtıyor. Müze hakkında yayımlanan tanıtımlarda söz konusu Hacerülesved mahfazalarının 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı dönemine ait olduğu belirtiliyor. Mahfazanın kendisi, taşın kendisi değildir. Onu önemli kılan da tam olarak budur. Bu eser, kutsal bir unsurun korunmasına verilen tarihî önemin maddi karşılığını gösteriyor. Vitrindeki mahfazaya bakan ziyaretçi, yalnızca bir metal işçiliği örneği görmüyor; yüzyıllar boyunca Kâbe’ye, Hacerülesved’e ve Haremeyn’e gösterilen hürmetin izlerini de okuyor.