Tunceli (Dersim) Ayaklanması
1. Ayaklanma 21 Mart 1937-16 Eylül 1938 arasında cereyan etmiştir.
2. Dersim bölgesi, Cumhuriyet’ten 400 yıl öncesine kadar problemlidir. Geçim darlığı, Kürtçülük akımları, iç ve dış aldatmalar bölgeyi kasıp kavurmuştur. Bölgenin tek hâkimi şeyhler ve ağalar olup halk bunların oyuncağıdır.
3. Genel olarak hüküm süren asayişsizlik ve istikrarsızlık nedeniyle Alevi-Sünni çatışması bu bölgeye sokulmak istenmiştir. Hoybun cemiyeti tarafından 1933 ve 1934 yıllarında Türkiye’ye gönderilen Ermeni Bogos ve Baytar Nuri, 1,5 yıl gizli çalışmalar yaparak Kürtçülük kampanyası yürütmüşlerdir.
4. Bölgede yıllarca sürüp giden olaylar nedeniyle bazı ilçelerde yapılmak istenen karakollar engellenmiştir. Türkiye bu sırada Hatay meselesiyle uğraşmaktadır.
İşin aslına bakarsanız daha düne kadar karakol ve kalekollara karşı şiddetli bir direniş vardı, saldırılar vardı. Ne demeli, bu tekerrür eden tarihe?
5. Büyük ayaklanmaya nasıl gelindi?
Osmanlı dönemi
a. Tanzimat devrinde Dersim, Şah Hüseyin adında bir Dersimlinin hâkimiyeti altındadır. Hükümet burası için Kürtlerle meskûn diğer bölgelerden farklı olarak idare-i maslahat politikası takip etmiştir. Nizam-ı Cedit usulü kabul edildikten sonra hükümet, Dersim’den de asker almak üzere Dersim Ağaları ile temasa geçmişse de sonuç alamamıştır.
b. 1863 yılına kadar Dersim’e hâkim olan ve bütün tecavüz ve asayişsizliğin sorumlusu olarak görülen Şah Hüseyin tutuklanarak Vidin’e sürülmüştür.
c. 1875 yılına kadar Dersim’de tecavüz ve saldırılar devam etmiştir. 1875’te Ahmet Muhtar Paşa, Dersim Ağalarını Erzurum’a davet etmişse de olumlu bir sonuç elde edememiş, Hozat ve civarı bu kez de Mansur Ağa’nın eline geçmiştir. (s: 145)
d. 1877 Osmanlı-Rus Harbi’nde Dersimli Ağalar Ruslara yardımda bulunmuşlar, Hozat ve Mazkirt’teki kıtaların Erzurum’a intikal ettirilmesi üzerine aşiretler bu merkezlere saldırarak kışlaları tahrip ve talan etmişlerdir.
e. 1892 yılına kadar aşiretlerin bir çok yere yaptıkları saldırılar kuvvet kullanılarak bertaraf edilmiştir. 1893-1905 arasında bu zararlı faaliyetlere karşı hükümet aşiretleri ıslah etmek istemiş ancak başarılı olamamıştır.
f. 1907’de şiddetlenen soygunculuğa son vermek için Koçuşağı ve Resik aşiretlerinin tedibine girişilmişse de sonuç alınamamıştır. 1908’de Koçuşağı, Şamuşağı ve Resik aşiretleri, bir önceki yılın acısını çıkartmak için devlete ait yerlere saldırmış, çevrede yağmacılığa girişmiştir. Mahalli kuvvetlerle önlenemeyen zorbalıklara karşı tedip harekâtı düzenlenmiş ama başarılı olamamıştır.
g. 1912 Balkan Harbi sırasında Dersimlilerin Erzincan, Bayburt, Tercan, Kuruçay, Refahiye ve Çemişgezek taraflarına sarkarak geniş ölçüde soygunculuk yaptıkları görülmüştür.
h. 1916 yılında Ferhatuşağı aşiretinin yaptığı isyankâr davranışlar bastırılmıştır. Dersim’in doğusundaki aşiretlerle Kureyşan aşireti Nazımiye’yi işgal etmiş ve Elâzığ’a doğru harekete geçerek Mazkirt, Pertek ve Çarsancak havalisini basması üzerine Dersim yine karışmıştır. Ruslar Dersim’e yaklaştıkları zaman buradaki aşiretler, Türk ordusunun zayıf birliklerine saldırmışlardır. 36’ncı Tümen’e saldırarak Tümeni tamamen silahtan tecrit etmişlerdir.
Bu yıllara ve coğrafyaya ait örnekler
Bazı devletlerin Barzani liderliğindeki Kürt yerel yönetimine himaye sağlıyor olması, bir Kürt devleti kurulacağı anlamında algılanıyor. Daha geniş coğrafyada buna uygun sınırlar çiziliyor. Şunu unutmayalım ki, bugün PKK’nın yaptığını dün Kürt eşkıyası yapıyordu.
13 Haziran 1890 tarihinde bir Ermeni kızının Dersim Kürtleri tarafından kaçırılması dolayısıyla can ve mal emniyetlerinin kalmadığını ileri süren Ermeni ahali Sadaret’ten yardım istemiştir. Daha sonra 20 Ekim’de Dersim’de Kürt eşkıyası Fırat’ı geçerek Arapgir kazasına bağlı bazı Ermeni köylerinde hayvan gasp ediyor, taaddiyat ve hasara yol açıyor. Buna rağmen gerekli tedbirleri almakta acze düşen Arapgir kaymakamı hakkında takibata geçiliyor ve söz konusu eşkıya için de gereken operasyon başlatılıyor. (Devam edecek)
