Dökümhanenin tarihine ilişkin veriler
Osmanlı İmparatorluğu Demirköy bölgesini 1367 yılında fethetmiştir. Eski ismi Samakocak (Önceden nahiye, 1891’de kaza, 1924’te yine kaza) olan ve Bizans döneminde demir madeni işletmeciliği ile bilinen bölgede Osmanlı devleti de kendi dökümhanesini kurmuştur. Demirköy dökümhanesinin ne zaman kurulduğuna dair kesin bir bilgi yoktur.
Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethetmeyi aklına koyduğunda İstanbul Surlarının yıkımı için top ihtiyacının ortaya çıkacağını görmüştü. Bu nedenle dökümhanenin top ve gülle imal edecek şekilde düzenlenmesi gerektiğini buyurmuş ve görevi Hocası Molla Gürani’ye vermişti.
Döküm işleri, 15’inci yüzyılın ortalarından başlayarak 19’uncu yüzyılın sonuna kadar bu tesislerde devam ettirilmiştir. 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı’nda dökümhane, Ruslar tarafından tahrip edilmiş, 1913 yılında bir İngiliz şirketine 99 yıllığına verilen imtiyaz feshedildikten sonra da bir daha bu tesislerde üretim yapılmamıştır.
Demirköy’de üretildiği için İğneada demiri olarak da adlandırılan demir, İstanbul’a İğneada iskelesi vasıtasıyla nakledilmek suretiyle Tophane, Tersane ve Humbarahane ihtiyacının karşılanmasında kullanılmıştır.
Dökümhaneye ilişkin verilen
Demirköy dökümhanesi saldırılara karşı tahkim edilmiş ve duvarlarla çevrilmiştir. Dökümhane yaklaşık olarak yaşama ve hizmet alanları, üretim tesisleri ve depolarla birlikte 10.000 m2 alanı kapsar. Burada dönemin en ileri teknolojisi kullanılmıştır.
Dökümhane için gerekli enerji ve soğutma işlemi suyla sağlanmıştır. Yapılan kazılarda dökümhanede kullanılan su çarkları ve su kanalları gün yüzüne çıkarılmıştır. Demirin eritilmesi için bölgedeki kalorisi yüksek meşe ağaçları kullanılmıştır. Fatih döneminde bölgedeki ormanların başka amaçlarla kesilmesi yasaklanmıştır. Dökülen ve çeşitli çaplarda imal edilen toplar ise yine civar arazi kesimlerinde test edilmiştir.
İlk savunma sanayi tesisi
Vize kazası sınırları içinde bulunan Demirköy dökümhanesinin kömürü aksatılmadan gönderilmesine rağmen mevsim şartları zaman zaman aksamalara neden olabiliyormuş. Bahar aylarında yağmurların çok olması, ondüleli Trakya arazisinin dar, dik ve toprak olan yollarında ulaşımı çok zahmetli hale getiriyor ve kömür işi aksıyormuş. Osmanlı uyruğunda olan dökümhanenin depo ustası İstefan, dökümhaneye tevzi ve teslim olunacak kömürün gönderilmesini talep etmiş.
Sefer, top dökümü, yeni model toplar üzerinde çalışma gibi gerekçelerle dökümhanenin mesaisinin ağır olduğu bir gerçek… Ameleler, maaşlarının yeniden gözden geçirilmesini istemelerine rağmen sonuç alamayınca dökümhane müdüründen şikâyet etmeye başlamışlar. Çalışma sırasında hayatını kaybeden şehit ailesine para yardımı konusunda hazırladıkları evrakı ve müdürleri hakkındaki şikâyetlerini havi tezkireyi ilgili makamlara takdim etmişler.
Samakovcuk’taki dökümhanede yaptırılan helon (ağır kimyasal bileşiklerden oluşan yangın söndürücü) için sarf olunan cevher, kömür masarıfı ve amelelere ödenecek yevmiye tutarının belirlenmesi gerekmiş ve bu konuda takrir çıkarılmıştır.
Samakov demirhanesinde senevi üç yük yuvarlak dökülmesi için yeniden dört döküm ocağı yapılmasına, harap olan numûne döküm ocağının tamir edilmesine ve dökümhane nazırına para ödenmesine karar verilmiş, yeniden dökümhane ve ocak inşasına başlanmıştır.
Tophane’de kullanım dışı bırakılmış 38 top ve iki havan yeniden eritilerek kullanılmak üzere mayalıklara dahil edilmiş. Çalışmaların üst üste gelmesi ve aralıksız devam etmesi nedeniyle Dökümhane Müdürü Ahmed Ağa’ya uygun miktarda maaş tahsis edilmesi rica edilmiş. Müdür de konuyu bağlı olduğu Damat Halil Rıfat Paşa’ya arz ederek ne şekilde işlem yapılması gerektiğin sormuş.
Samakocuk Dökümhanesinde büyük kömür mağazasında yangın çıkmış ve tesis kullanılmaz hale gelmiş. Yerine yeni bir kömür mağazası yapılması konusunda emir verilmiş. Masraflar defterde sunulmuş. Bu arada üretimin aksamaması için yeni tedbirler alınması yoluna gidilmiş. Pravişte dökümhanesine yeni müdür olarak Haşim Bey getirilmiş ve bu dökümhaneye verilecek yeni düzen için İngiltere’den gelecek yuvarlakçı (gülle yapımcısı) ustasının da katılmasıyla toplantı yapılması emredilmiştir. Yuvarlakçı İngiltere’den gelince Samakov’a gönderilmeyip İstanbul’da çalıştırılmıştır.
Vecihi Paşa uhdesinde olan Samakocuk Dökümhanesinde Osmanlı ustalarının yaptıkları yuvarlakların işe yaramadığı kesin olarak belirlenmiş, İstanbul’da yeni bir Dökümhane yaptırılarak Samakocuk’tan üç paraya usta getirilmesinin daha uygun olacağına karar verilmiştir. Belki de günümüzde zaman zaman söylenen “kaç paralık adamsın” sözü, kaynağını böyle bir olaydan alıyor olabilir.
Samakocuk Nazırı Vecihi Paşa, yangında kül olan Samakocuk Kârhanesi (atölyesi)’nin demir, kömür ve helanosunun Beykoz’da kâğıthanesi civarında yapılan dükümhanede gülle dökülmesi için gönderilmesinin uygun olacağını Sadarete arz etmiştir.
Atölyeler çalışmayınca daha önce burada çalışan ameleler işsiz kalmış. Birtakım uygunsuz işler yapmaya başlamışlar. Samakocuk ahalisinin şikâyette bulunarak uygunsuzlukların yasaklanmasını istemiştir.
Samakovcuk Dökümhanesinde memur ikâmesi için müceddeden (yeniden) ebniye inşasına (binaların yapılmasına), Dökümhane etrafında olan ormanların muhafazasına, tarik üzerinde dört adet cisrin (köprünün) tecdidine (uzatılmasına) ve üçünün tamirine, Edirne vilayetinden oraya zaptiye tefrik (ayrılmasına) ve itasına (ödeme yapılmasına) ve tabip tayiniyle edevat (aletler) irsaline (teslimi) dair buyruk çıkarılmıştır.
Baruthane, Dökümhane ve Fişenkhane gibi fabrikaların harpte zarar görebilecekleri ve gerekli malzemeleri daha kolay bulabilecekleri düşünülerek Anadolu’ya nakledilmelerinin isabetli olacağı kararına varılmıştır.
Türkçe ve diğer lisanlardan her çeşit harf imal etmek üzere bir dökümhane tesis ve açılışına ruhsat verilmesini dilekçeyle bildiren sarraf Şırak Mardirusyan Efendi’den alınan beyanname hükümete gönderilmiştir.
Müze Müdürlüğünün gayretleri
Kırklareli Müze Müdürlüğünün öncülüğünde 2001 yılında Demirköy dökümhanesinin kazı çalışmalarına başlanmıştır. 2003 yılında Türk Bilim Tarihi Kurumu şemsiyesi altında üniversitelere mensup araştırmacılarla çalışmalara devam edilmiştir.
2008 yılından itibaren kazı çalışmaları Boğaziçi Üniversitesinden Prof. Dr. Günhan Danışman Başkanlığında yürütülmekteyken kazı başkanının vefatı nedeniyle çalışmalara yeni bir bilim adamının başkanlığında devam edilmiştir.
Bugüne kadarki çalışmalarda iki adet demir işleme atölyesi, kömür ocağı, körük yeri ve örs yeri tespit edilmiştir. Ayrıca daha önce bulunmuş olan üç burca ilaveten bir burç daha bulunmuştur.
