Yıl on iki aydır. Her toplumda ay adları farklıdır. Bugün dünyanın birçok yerinde Miladi takvim kullanılmaktadır. Bunun etkisiyle ay adları Jülyen ve Gregoryen takvimden kaynaklanan adlara dönüşmüştür.
Anadolu’da ay adları
Anadolu’da ay adları, bölgeye göre farklılık göstermekle birlikte halkın uygun gördüğü yakıştırmalarla da anılır. Örneğin; karakış, zemheri gibi… Yalnızca İstanbul kadınlarının eski takviminde ay adları şöyledir: Muharrem’den başlayarak Aşure, Safer, Büyük Mevlût, Büyük Tövbe, Küçük Tövbe, Recep, Şaban, Ramazan, Şeker Bayramı, Aralık, Kurban Bayramı…
Dilde Türkçeleştirme başladıktan sonra ay adları önce Birinci Teşrin, İkinci Teşrin biçimine sokulmuş, 1945’te kanunla Ekim, Kasım, Aralık, Ocak adları konularak bugünkü haline getirilmiştir.
Son kabul edilen şekliyle de ay adlarında üç katman kendisini göstermiştir. Kökeni Sümer, Asur-Babillilere dayanan Süryanice, Latince ve Türkçe. Eski yılbaşı olan Mart ayından başlarsak ayların anlamları da şöyle açıklanabilir:
Ayların ad ve anlamları
Mart: Babil takviminde Abdaru, Süryanice Adar, Rumi takvimde de Mart’tır. Latince Martius, savaş tanrısı Mars’ın adından ileri gelir.
Nisan: Babil-Süryani takviminden. Rumi takvimde Nisan, Latince Aprilis, apricale güneşlenmek, güneşte ısınmak anlamındadır.
Mayıs: Babil-Süryani takviminde ayru… Rumi takvimde Mayıs, Latince Maius, Maima Mercurius’un annesi, bitkileri büyüten ay…
Haziran: Süryanice’dir. Latince İunius inuveis genç anlamında.
Temmuz: Sümerce dam, kadın, eş… Dumuzi Sümer üreme tanrısı ve festivali. Eski Mısır’da dama, biraraya getirme, Sanskritçe’de dam, ev, eş, Latince’de domina hanım, Demeter tarım tanrıçasıdır.
Antik Mezopotamya dillerinde ortak ay adı olduğu gibi Türkçe’de halen damızlık sözcüğüyle aynı anlamda yaşamaktadır. Latince önce beşinci ay anlamında Quintilis idi. Jülyen takvimi döneminde düzenlendiği için onun onuruna Julius Caesar’ın adından İulius adını almıştır. Halk takviminde adı orak’tır.
Ağustos: Babil-Süryani takviminde Ab, Abu. Rumi takvimde Ağustos. Latince altıncı ay anlamındadır. Sextilis, sonra Octavianus Augustus’tan Augustus adını almıştır.
Eylül: Babil takviminde Ulul, Süryanice Eylül. Latince yedinci ay anlamında September, Halk takviminde çürük.
Ekim: Rumi takvimde Teşrin-i evvel. Aslı Süryanice Tişrin. Latince sekizinci ay anlamında October. Bazı bölgelerde avara ayı.
Kasım: Arapça “bölen” anlamındadır. Kısım sözcüğü aynı kökten gelir. Rumî takvimde Teşrin-i sâni. Latince dokuzuncu ay anlamında November.
Aralık: Mantık olarak Kasım ile aynı kabul edilebilir. Rumî takvimde adı Kanun-i evvel… Yani kanun ocak, mangal demek olduğuna göre birinci veya ilk ocak idi. Latince onuncu ay anlamında December. Halk takviminde karakış.
Ocak: Rumî takvimde Kanun-i sâni, ikinci ocak ayıydı. Latince on birinci ay anlamında Undecim idi. Sonra Ianus Taklar Tanrısı’nın adından ianua, giriş, kapı anlamında İanuarius adını almıştır. Halk takviminde zemheri ayıdır.
Şubat: Babil takviminde Sabadu. Süryanilerde Şubat. Latince on ikinci ay anlamında Duodecim, sonra februum arındırma sözcüğünden adını alan Februa arındırma festivali, günah kefareti olarak kurban kesme dönemi olması nedeniyle Februarius adını almıştır. Halk takviminde küçük ay’dır.
Son diyecekler
Haziran ayını uğurluyoruz. İulius’a yani Temmuz’ yani halk diliyle orak ayına “Hoş geldin” diyoruz.
