Osmanlı devleti, karadan yaptığı nakillerden fazla deniz ve nehirlerden nakiller yapmıştır. Bu ulaştırma şekli, navlun ücretini düşürmek, emniyeti daha kolay sağlamak, iskele eminleri vasıtasıyla vergi ve harçları daha kolay temin etmek amacına yöneliktir.
İskele eminleri, bu görevlerin haricinde aşağıdaki ek görevleri de yapmışlardır. Kadı, kaymakam, mirliva ve dizdarlara gönderilen yazılardan bir suret de iskele eminlerine gönderilmiştir.
İskele eminlerine ek görevler
- Kaybolan gemilerin bulunması,
- Firarilerin yakalanması, özellikle Anadolu askerlerinin yakalandıktan sonra kalelerde hapsedilmesi,
- İstanbul’dan tayin edilen metropolitlerin, elçi ve konsolosların gidiş gelişlerinde yol emniyetinin sağlanması,
- Boğdan reayasından esir ettikleri kişileri serbest bırakmaları,
- İstanbul’dan voyvodalara gönderilen çadırların emniyetinin alınması,
- İhracı yasaklanan eşyaların ele geçirilmesi,
- Eflâk tarafına geçmek isteyen halkın Tuna iskelelerinde engellenmesi,
- Düşman hareketliliği görüldüğünde iskelelerin emniyetinin alınması,
- Vergiden kurtulmak amacıyla kontrolsüz iskelelerde (yanaşma yerlerinde) satmaya çalışan gemicilerin izlenmesi, vergi, navlun ve kile hususunda önceki kurallara tabi tutulması,
10.Satmak üzere Rumeli’den İstanbul’a sevk edilen koyunlara geçit verilmemesi…
İskele eminlerine gönderilen buyruk ve hükümler
1…Boğdan tarafında ve Tuna yalısında bulunan kadı ve iskele eminlerine hükümdür: “Bu defa Boğdan’dan alınan davarlar beri yakaya (bu tarafa) geçirilmeyip geri (gönderilsin). Boğdan’da bey olmasın. Emredip buyurdum ki, ânın (onun) gibi Boğdan’dan davar (koyun) alıp beru yakaya (bu yakaya) geçirmek istediklerinde asla beru yakaya Boğdanlıdan alınan davarı geçirmeyip sahiplerine tenbih eyleyesin… Geri varıp Boğdan’da bahasiyle bey eyleyeler (gerçek değeriyle satsınlar). Emrime mugayir (karşı gelerek) davar geçiren kimler ise sonra hakkından gelinir, bilmiş olalar.”[i]
- Akkirman, Sakcı ve Cankirman kadıları ile iskele eminlerine hüküm:
“Yovan’a tabi değilken isyan edenlerden esir edilenlerin iskelelerden geçirilmeden ıtlak edilmeleri (salıverilmeleri) emredilmişken hâlâ geçirildikleri ve mesul ve muateb oldukları (sorumlu tutulup azarlandıkları) duyulmaktadır.
Buradan gönderilen İvaz Çavuş’a gelince; o gibiler nerede bulunurlarsa ıtlak ettirilip davarlarıyla beraber memleketlerine iadeleri gerekir. İsyana iştirak edenlerin davarlarını Boğdan’da satmalarının sağlanması; ama yine de iskelelerden geçirilmemeleri gerekir.”[ii]
- Vezir Mustafa Paşa’ya hüküm:
“Novigrad sancağına tabi Kale-i Direcik yakınındaki varoşta İpol Nehri (Po Nehri) üzerindeki köprünün gümrüğü ve resm-i uburu (geçiş harcı) Vaç iskelesine tabidir. Varoşlarda neferat olmadığından darülharbe (harp sahasına) öteberi kaçırılıp miri mala (devlet malına) ziyan verildiği gibi o taraftan eşkiyanın geçtiği de tespit edilmiştir.
Burada bir palanga yapılıp yüz atlı ve yirmi hisar (kale) eri konması hakkındaki arza cevap yazılmıştır. Palanga yapılmakla iskele ve köprülerin mahsulü ziyadeleşecekse (artacaksa) ve neferlerin mevacibine (askerlerin maaşını, ulûfe) kifayet edecekse (yeterli olacaksa, karşılayacaksa) palanka yapılsın.”[iii]
Maadin Nazırı Zaim Pir Mehmed’e hüküm:
“Hassa Harç Emini Halil, Tersane emini iken Ahyolu’ya gönderilmek üzere kendisine bedeli ve kirası ödenen iki bin kantar kurşunu alıp göndermemiş hatta cevap bile vermemiştir. İtaba müstahaktır (Tekdir edilmesi hakkıdır). Saray için kurşuna ziyade (fazlasıyla) ihtiyaç bulunduğunu belirtmek gerekir. Elindeki kurşunu mezkûr (zikredilen) iskele üzerinden İstanbul’a hemen göndermesi ve miriye lüzumuna binaen (devlete daha fazla lâzım olduğu için) kurşunu harice vermemesi (emrolunmuştur).”[iv]
Mısır’a varınca yol üzerindeki kadılara ve eminlere hüküm:
“Mevlana Mısır Kadısı Şemseddin, her kangınızın (herhanginizin) yolda ve izde menazil (konak yerleri) ve merahilde (duraklar) kendünün (kendinin) adamlarına kimesneyi (kimseyi) dahl (karıştırıp) ve taarruz ettirmeyesiz (saldırtmayasınız). (Sureti derya kenarında olan beylere, kadılara, kaptanlara ve iskele eminlerine gönderilmiştir.)”[v]
Mısır Beylerbeyine hüküm:
“Mısır fellâhları ziraatlerini bırakıp İstanbul’a gelerek dilendikleri ve halka müzayaka (sıkıntı, darlık) verdikleri cihetle (nedeniyle) Mısır iskele eminlerine tenbih edip bunları bu tarafa geçirtmemesi.”[vi]
Kili, Tolcı ve İsakcı kadılarına ve o kadılıklardaki iskele eminlerine hüküm:
“Leh kralının elçisi tarafından Girit şarabı ve halı ve çini ve pamuk yüküyle Karadeniz'den Leh vilayetine gönderilen bir gemiye ve içindeki mala ilişilmemesi fakat bunlardan başka memnu (yasak) eşya alınıp götürülmesine müsaade edilmemesi”[vii]
Bender beyine ve liva-i mezbur kadılarına hüküm:
“Dobrice Tatarlarından bazılarının Tuna ve Torla sularını geçip Leh vilayetinde garette (yağma) bulundukları bildirildiğinden atiyen (aşağıda kalan) Dobrice Tatarlarını Leh tarafına geçirmemeleri, geçirilirse mes’ul edilecekleri (sorumlu tutulacakları) buyrulur. Bunu yapanların haklarından gelineceği iskele eminlerine ve bacdarlarına (yol güvenliği sağlayanlarına) muhkem (sıkı) tenbih eylemeleri, geçenlerin getirecekleri mal ve esir vesaireyi ellerinden alıp ve Leh’e iade ederek haklarından gelmeleri buyrulur.” Sureti Silistre Beyine ve Kadılarına.[viii]
Baba kadısına hüküm:
“Ol cevanibde (o taraflarda) tutulan hırsızların gemi ile gönderilmesini emredip buyurdum ki, vardukda (vardıklarında) tehir etmeyip (geciktirmeyip) hırsızları kaç nefer (kişi) ise en yakın iskelede gemilere koyarak İstanbul’a gönderesin.” (Aynen)[ix]
Sıra Fon Dosya. Gömlek. Belge tarihi
[i] 36 A.DVNSMHM .d 26. 317 H.10.04.982
[ii] 38 A.{DVNSMHM. d... 26. 357 H 16.04.982
[iii] 41 A.{DVNSMHM.d.. 26 588 H 26.05.982.
[iv] 42 A.(DVNSMHM.d 26 596 H 26.05.982
[v] 45 A.(DVNSMHM.d 26 633 H 06.06.982
[vi] 49 A.(DVNSMHM.d 27 947 H 08.12.983
[vii] 54 A.(DVNSMHM.d 31 162 H 09.05.985
[viii] A.{DVNSMHM.d... 31 168 H 09.05.985
[ix] A.{DVNSMHM.d... 35 394 H 13.06.986
