Namazgâhlar ve namazgâh çeşmeleri
Namazgâh, kısa anlatımıyla namaz kılınan yer demektir. Genellikle mihrapsız olup mihrap yerine kıbleyi gösterecek şekilde bir dikilitaş konulmak suretiyle düz bir alanda ve üstü açık mescit olarak Türkçede karşılık bulmuştur. Namazgâhlar genellikle kervanların konakladığı şehirlerarası menzil noktalarında, şehrin çevresindeki mesire yerlerinde yapılmışlardır.
Namazgâhlar
1.Mihraplı-minberli namazgâhlar,
2.Çeşmeli namazgâhlar,
3.Kuyu yanına inşa edilmiş kıble taşlı namazgâhlar
4.Denizciler için iskele veya liman girişlerinde yapılmış namazgâhlar,
5.Musalla taşlı namazgâhlar başlık altında tasnif edilebilir.
Namazgâhların yanına molalarda su içmek, hayvanları sulamak ve namaz öncesi abdest almak amacıyla çeşme/ler yapılmıştır. Hemen civarında şehitlik veya mezarlıkların da bulunabileceği söylenebilir. Namazgâh çeşmeleri ve mimarilerine İstanbul’a ait suyolu haritaları ve gravürlerde yer verilmekle birlikte pek fazla ayrıntı görülmemektedir.
İstanbul’dan Gebze ve Edirne yönlerine uzanan menzil noktaları üzerinde adeta serpiştirilmişlerdir. İnsanları yağmurdan, kar ve güneşten koruyacak genişçe bir saçağa sahip olanların yanında yalaklı şehir içi çeşmelere ve benzer mimari özelliklere sahip olanları vardır.
Başka özellikleriyle namazgâhlar
Namazgâhlar hacı kafilelerinde bulunan hanımlar için çeşmelerin üstünde, sefere gidenler için kıblesi belirtilen kitabeli açık alanlarda, padişah otağı için otağın hemen yakınında inşa edilmişlerdir. Ayrıca ramazan aylarına isabet eden dönemlerde yapılan intikaller sırasında oruç açmak için namazgâh sofası da kurulmuştur. Denizciler için namazgâhlar, hemen kıyıda, denizi ve kendi gemilerini görebilecekleri korumalı alan/larda yapılmıştır.
Anadolu yakasında bulunan namazgâhlı çeşmeler:
Anadoluhisarı Toplarönü Namazgâh Çeşmesi (17’nci yüzyıl), Beykoz Sultaniye Çayırı Mehmed Bey Namazgâh Çeşmesi (1765) ve Bostancı’daki Sultan II. Mahmud Namazgâh Çeşmesi (1831) önde gelen çeşmeli namazgâhlardır.
Kültür tarihimiz içerisinde önemli bir konuma sahip bulunan namazgâhların çoğu, bugün işlevsel niteliklerini kaybetmiş olsa da ayakta kalmayı başarmış ve günümüze kadar ulaşmıştır.
Maltepe ve menzil noktası
Maltepe bir menzil noktasıdır. Toparlanma noktası olarak seçilen Dragos Tepe’nin kara tarafında veya doğusunda en az iki asır öncesiyle bir namazgâh olması ihtimali de mevcuttur. Belki demiryolu geçişi nedeniyle güzergâh üzerinde olması muhtemel çeşme ve namazgâhlar kaybolmuş olabilir.
Bu güzergâh, kervanların konakladığı, şehrin çevresindeki mesire yerlerinden birisidir. Anadolu’ya yapılan seferler nedeniyle mola yeri olarak görülmüştür. Dragos Çayı, hayvanların su içmesine imkân sağlar.
Su depolu namazgâh çeşmeleri
Günümüze ulaşabilmiş altı su deposu ve çeşme, üstü namazgâh olan özel örnekler den de söz edebiliriz. Kadırga Esma Sultan Namazgâhlı Çeşmesi, Yeşilköy Bezmiâlem Valide Sultan Namazgâhlı Çeşmesi, Abdülmecid Han Namazgâhlı Çeşmesi, Edirnekapı-Rami arasında Topçular’da Sadrazam Mehmed Paşa Namazgâhlı Çeşmesi önemli örnekler arasındadır.
Namazgâh çeşmeleri ve mimarileri ile ilgili ayrıntılı çok fazla bilgi ve belge olmamasına karşın, İstanbul’a ait suyolu haritaları ve gravürlerden İstanbul'dan Gebze ve Edirne yönlerine uzanan menzil noktaları üzerinde yer alan namazgâh çeşmelerinin, insanları yağmur, kar ve güneşten koruyacak genişçe bir saçağa sahip, yalaklı şehir içi çeşmeleri ile benzer mimari özelliklere sahip çeşmeler olduğu anlaşılmaktadır.
Edirnekapı Topkapı yolu kenarında Sulukule Kapısı karşısında 1589 tarihli Vezir Mehmed Paşa Çeşmesi günümüze kadar ulaşamayan çeşmeler arasındadır.
