Türk devletinin çabaları
- Vladivostok’tan hareket eden Japon sefinesiyle (gemisiyle) Dersaadet’e sevk edilen
ancak Yunanlılar tarafından tevkif edilerek ve Pire limanına yönlendirilen Osmanlı esirlerinin tahlisleri için teşebbüste bulunulmuştur.[i]
- Vladivostok’tan bir Japon sefinesiyle Dersaadet'e gelmekte iken Yunanlılar tarafından
tevkif ve Pire’ye sevk edilen Osmanlı esirlerinden askerliğe elverişli olanların İtalya’ya sevk edilecekleri anlaşıldığından, bunların iaşe ve sair masraflarının karşılanması sağlanacaktır.[ii]
- Vladivostok’tan bir Japon sefinesi ile Dersaadet’e getirilmekteyken Yunanlılar
tarafından tutuklanıp Pire’ye sevk edilenlerden bazılarının asker olarak İtalya’ya gönderileceği anlaşıldığından, bunların iaşelerinin temini.[iii]
- Mütareke: VI. Mütareke Dönemiyle Alakalı Konuları Belirlenmiş Muhtelif Evrak. A.
Siyasi Dosyalar. Asinara’daki Osmanlı askerlerinin ailelerine gönderdikleri mektuplar.[iv]
- Asinara Adası’nda vefat eden Diyarbekirli Hasan Mehmed bin Mehmed isimli askerin
İtalya Fevkalade Komiserliği’nden gelen vefat ilmühaberinin Harbiye Nezareti’ne gönderildiği.[v]
- Asinara’daki esirlerimizin vatanlarına iadesi için seyrüsefain kumpanyasının Ümit
vapuruyla İnebolu, Samsun ve Trabzon’a giden Hilal-i Ahmer Cemiyeti memur ve görevlileri hakkında TBMM Hükümeti memurin-i askeriye ve mülkiyesinin lâzım gelen kolaylığı göstermesi.[vi]
- Vladivostok civarındaki (Razdolnoe köyü) Spasskoje Kabristanı’nda bulunan Türk
askerlerinin mezarlarıyla ilgili bilgileri havi listenin irsaline dair Almanya Sefareti’ne takrir-i şifahi tevdii.[vii]
Karaya ayak basmadan önce
… Ve nihayet Türk esirleri Heymeymoro isimli gemiyle13 Ekim 1921 tarihinde Pire limanından hareket ederek geçici ikametleri için kararlaştırılan Asinara Adası’na yönelmişlerdi. Japon vapuru Türk subay ve askerlerinden oluşan 608 kişilik esir kafılesini 17 Ekim 1921'de Sardunya Adası sahilinde bulunan Porto Tores limanına getirmişti.
Esirler burada Osmanlı Devleti Roma Büyükelçisi Osman Nizami Paşa tarafından görevlendirilen Elçilik Başkatibi Manyasızade Feridun Bey ile yine elçilik katiplerinden Kudret Bey tarafından karşılanmışlardı. Feridun Bey Heymeymaro vapuruna çıkarak esirlere İtalyan hükümetinin kendilerini hastalıklı olarak kabul ettikleri için İtalyan halkının aralarına almak istemediğini ertesi sabah limandan görünen Astlıara Adası’na çıkacaklarını söylemişti.
Halil Ataman veda ederek vapurdan ayrılan Feridun Bey’in sözlerini resmi ve çok soğuk bulduklarını hatta bazı arkadaşlarının,
"O ne biçim herif? Ne biçim konuşma ve nasıl it yüzlü birisiydi. Paşa adam mı bulamamış da bu herifi yollamış. Herif hoş geldiniz bile demedi" şeklinde yorum yaptıklarını belirtmektedir.[viii]
Asinara Adası’na varış
18 Ekim’de Porte Tores limanından ayrılan ve aynı gün Asinara Adası’na[ix] gelen Heymeymoro vapurunda bulunan Türk esirleri karaya çıkmadan önce Manyasızade Feridun Bey, Ada’ya çıkarak esirlere tahsis edilen barakaları gezmişti. Feridun Bey o güne dair izlenimlerini Roma Elçisi Osman Nizami Paşa’ya bir raporla belirtmişti.
Ada’da esirler için hazırlanan barakaların her biri 90’ar asker almak üzere ayarlanmış altı koğuştan ibaretti. Bu koğuşların 24 odası küçük rütbeli subaylara ayrılırken büyükçe bir pavyon da yüksek rütbeli subaylar için tahsis edilmişti.
Binalar kârgir olarak inşa edilmiş olup, bir de mutfağı bulunmaktaydı. Feridun Bey, binaları gezerken lüzumlu birçok malzemenin noksan olduğunu görmüştü. Bunların başlıcası aydınlatma ve mutfak gereçleriyle ilgili olanıydı. Yetkililer bu noksanlıkların en kısa sürede tamamlanacağına dair Feridun Bey’e söz vermişlerdi.
Asinara Adası ve karaya çıkış
19 Ekim Çarşamba günü saat 08.00’da düzenli şekilde üzerine ilk kafile karaya çıkmıştı. Onlar için bu geminin 8,5 ay süren ev sahipliği sona ermişti. Vladivostok'tan beri Türk esirlerinin yanından ayrılmayan onlara nezaret, yoldaşlık ve arkadaşlık yapan Yarbay Çomora da vapurdan inmiş ve bir veda konuşması yapmıştı. Yarbay Çomora,
"Arkadaşlar sizi, siz Türkleri tanımış olmak benim için hayatım boyunca taşıyacağım çok canlı ve daima yaşayan bir şeref ve iftihar vesilesi olacaktır... Sizler çok büyük ve şayan-ı hürmet bir milletin çocukları olduğunuzu fiilen ispat ettiniz. Bu gerçeğin yegâne şahidi benim. Yaşamak ve var olmak sizin ve siz ayardakilerin hakkıdır.
Yakından gördüğüm kaypak ve kahpe milletler size gem vuramaz. Parlak yarınlar sizindir. Çok üzgünüm, sizleri sevdiğiniz vatanınıza götüremediğim için çok üzgünüm. Sizleri bu ıssız, insansız, vahşi ve kötü görünüşlü bir yere indirdiler. Umarım bu yerden de kurtulursunuz. Şimdi en iyi dileklerimle hepinizi selamlıyorum" sözleriyle duyguların dile getirirken, grup içerisinde en kıdemli bir kişi de, bu konuşmaya karşılık bir konuşma yapmış ve Yarbay Çomara herkesin elini sıkıp ayrılırken gözyaşlarını tutamamıştı.
[i] Hariciye. SYS 34-6, H 26.08.1339, (05. Mayıs 1921) BEO, Kutu: 4681, Gömlek: 351056
[ii] Maliye. SYS 34-6, H 04.12. 1339, (09 Ağustos 1921) BEO, 4689, 351669
[iii] Harbiye. SYS 34-6, Tarihsiz BEO, 4691, 351803
[iv] Miladi. HR. SYS, 15.12.1921, 2694, 1
[v] Miladi. HR. UM, 01.04.1922, 212, 37
[vi] Miladi. HR. İM. 05.06.1922, 13, 7
[vii] Osm. Fr. HR. İM. 16.09.1925, 159, 19
[viii] Halil Ataman, “Esaret Yılları”, s.280
[ix] Asinara Adası: Sardunya Adası’nın kuzeyinde küçük bir ada olup, bu tarihlerde adada balıkçıhk1a geçinen az
sayıda sakini bulunmaktaydı.
