Sonraki dönemler
1830, 1844 ve 1845 yıllarına ait cizye defterlerine göre ise Müslüman nüfus hariç Ada’da gayri Müslim erkek nüfus 1655-1908 kişi arasında değişiyordu ve küçük bir Yahudi topluluğu da merkez kasabada varlıklarını sürdürüyordu.
Cezâyir-i Bahr-i Sefîd Beylerbeyliğinin Rodos sancağına tâbi bir kaza olan İstanköy, 1869 Ocak ayında mutasarrıflık haline getirilmiş ve civardaki adalardan Sömbeki, Kaşot, Kalimnos kaymakamlık olarak bu adaya bağlanmıştır. Astropalya ile İncirli Adaları da müdürlük şeklinde İstanköy merkez kaymakamlığına tâbi kılınmıştır. Bir ara bu mutasarrıflık Menteşe’ye nakledilmiş, Ada’ya az sayıda Girit muhaciri yerleştirilerek oturdukları Meşrutiyet mahallesine cami ve mektep inşa ettirilmiştir (1910).
İstanköy 20 Mayıs 1912’de İtalyanlar tarafından işgal edildi. II. Dünya Savaşı sonuna kadar da onların idaresi altında kaldı. 20 Ağustos 1922’de yapılan İtalyan sayımında İstanköy’de 3717, kır kesiminde (Germe, Pili, Andimahya, Kefalos dahil) 945 olmak üzere toplam 4662 Türk nüfus tespit edilmiştir.
Devamlı göçler sonucu 1931 sayımında nüfus 2715’e, 1947’de ise 1816’ya düşmüştür. II. Dünya Savaşı’ndan sonra 10 Şubat 1947’de imzalanan Paris Antlaşması ile İngilizler, Ada’yı Yunanistan’a bırakmışlardır. 1966’da burada 350 aile, yaklaşık 1300 Türk yaşarken bu sayı günümüzde iki binin biraz üzerinde artış göstermiştir.
Türklerin büyük bölümü Germe (Platanio) köyünde bulunmaktadır. Ada’daki en önemli Türk mezarlığı da bu köydedir. İstanköy’de bugün Gazi Hasan Paşa Camii, Defterdar İbrahim Efendi Camii (1137/1724), Atik Camii (XVI. yüzyıl), Moruk Camii (1892’de tamir edilmiş), Yenikapı Camii (XVI. yüzyılda Yenicami) mevcut olup bunların çoğu harap durumdadır. Limandaki Tabakhane Camii 1933 zelzelesinde yıkılmıştır.
Hareket günü
Geçmişten günümüze gelen bilgilerden sonra gelelim günümüze… 12 Temmuz 2022 Salı günü saat 07.45’te Kos Adası’na gitmek üzere pasaport ve geçiş işlemlerini başlattık. 09.00’da limandan ayrılan gemimiz, Ege’nin sakin sularına kendisini bıraktı. Açıklarda rüzgâr ve biraz da güçlü dalgalar vardı.
09.35’t5 Kos’taki iskeleye yanaşma manevrası yapılırken ben bir yandan sahilin görüntülerini çekmeye başlamıştım. Burası aynı zamanda küçük bir koy idi. Liman içinde iki adet Yunan sahil muhafaza botu, tekneler, yanaşan ve hareket saati gelip demir alan gemiler görünüyor. Büyük bir hareketliliğin yanında Kos Kalesi’nin bir dönemi anlatmak isteyen suskun halini de bu anlatıma eklemem gerekiyor.
… Gemiden indik. Birkaç geminin gelişi üst üste olduğu için uzun bir pasaport kontrol kuyruğuna girdik. Bu da yaklaşık 45 dakika sürdü. Gümrük sahasından çıktıktan sonra Kale tarafına yöneldik. Pazartesi ve Salı günleri hariç her gün gezilebiliyormuş. Dolayısıyla talih yüzümüze gülmemiş oldu. Biz de kale kapısında resim çektirdik.
Kale öncesi küçük alanda
İstanköy adasında da, Türklerin gelmesiyle birlikte bir gelişme başlamıştır. Özellikle XVII. ve XVIII. yüzyıllarda bu adaya yerleşen Türklerin sayısı artmıştır. Buna paralel olarak da, pek çok eser yapılmıştır. 1619’da sadrazam olan Güzelce Ali Paşa’nın babası, İstanköylü Ahmet Paşa tarafından bazı hayır eserleri yaptırılmıştır. Bir minareli cami, hamam, bir çeşme, büyük bir havuz ve 20 adet dükkân bu aile tarafından yaptırılmıştır.
İstanköy Adası’nda da, Rodos’ta olduğu gibi, bazı Türk büyüklerinin mezarları vardır. 1745’te vefat etmiş olan Hacı Osman Paşa, 1811’de vefat eden Hakkı Mehmet Paşa, 1782/3, 1197’ de vefat etmiş olan Hekimbaşızade Abdülaziz Efendi bunlardan bazılarıdır.
Osmanlı Egemenliği
1523’ten 1912 İtalyan işgaline kadar İstanköy Adası, 389 yıl Osmanlı Devleti’nin hükümranlığı altında kalmıştır. Sadece “Müslüman” olarak anılan ve “Türk” kimlikleri görmezden gelinen İstanköy Türkleri, anadillerini unutmamak için mücadele vermektedirler.
Kıbrıs olaylarından sonra İstanköy’deki Türk okulu kapatılmış, Türkler üzerinde büyük bir baskı oluşturulmuştur. (Devam edecek)
