Yıl 1992… Ermenistan ve Azerbaycan arasında savaş patlak verdi. Ermenistan Azerbaycan toprağının neredeyse 1/5’ini yaklaşık 30 yıl boyunca işgal etti. Bu durum İran’ı rahatsız etmedi. Azerbaycan bu durumu hoş karşılanmadı.
Yıl 2020… Azerbaycan, sınır hattında geniş kapsamlı çatışmalar başlatan Ermenistan’ı 44 günde yenerek ağır bir darbe vurdu. Topraklarından daha büyük bir kısmını geri aldı. İran yine sessiz kaldı ve net bir pozisyon almadı. Ancak ateşkesle birlikte başlatılan görüşmelerde:
- Azerbaycan’ın İran-Ermenistan sınırının kapatılması talebi,
- İran’daki Azeri kökenli nüfusun Azerbaycan’ın zaferini kutlama gösterileri,
- Ermenistan, Batı Azerbaycan ile Nahçivan arasında bir ulaşım koridorunun inşasını
kabul etmesi,
- Ateşkes anlaşmasında Ermenistan Zengezur Koridoru olarak adlandırılan ulaşım
bağlantısının, egemenliğini ve dolayısıyla İran sınırını etkileyeceği endişesi,
- Tahran yönetiminin, koridorun kendisi açısından ekonomi ve güvenlik alanında çeşitli
jeopolitik riskler doğuracağını düşünerek bu konuda Ermenistan'a destek vermesi,
- İran Genelkurmay Başkanı’nın yaptığı bir konuşmada, bölge ülkelerinin sınırlarının
değişmesini asla kabul etmeyeceklerini belirtmesi,
- Doğalgaz ve petrol taşımacılığında Azerbaycan’ın kilit konuma yükselmesi,
- Karabağ işgal altındayken burada İran’ın yasa dışı faaliyetlerine, narko-trafiği
yönettiğine dair itham, belge ve bilgilerin Azerbaycan tarafından net olarak ortaya konulması, nedeniyle yeni jeopolitik durum İran’ı rahatsız etmiştir.
Ermenistan’a destek
Bu açıklamalardan sonra İran Devrim Muhafızları, Azerbaycan-Ermenistan sınırına askeri yığınak yapmaya başladı. Sınır bölesinde yapılan yığınaklanma ve tatbikatlar Azerbaycan tarafından Ermenistan'a destek olarak algılandı.
Devrim Muhafızları, 17 Ekim’den itibaren İran’ın kuzeybatısında yer alan ve Azerbaycan sınırı boyunca uzanan Aras Nehri bölgesinde geniş çaplı askeri tatbikatlara girişti. İran kara birlikleri, İran’ı Azerbaycan ve Ermenistan'dan ayıran Aras Nehri'ni geçmek için ilk kez geçici köprüler kullanmaya başladı.
İran, Nahçivan ile Azerbaycan’ı birbirine bağlayan Zengezur Koridoru’nun hayata geçirilme ihtimali üzerine Zengezur Koridoru’na alternatif olarak gördüğü, Ermenistan ile görüşmeleri devam ettirdiği "Kuzey-Güney Koridoru"nu faaliyete almak için harekete geçti ve bu koridorun yakınında konsolosluk açtı.
Ermenistan Dışişleri Bakanı’nın da ülkesinin İran’da Azerbaycan Türklerinin çokluk olduğu Tebriz'de bir konsolosluk açmayı planladığını kaydetti. Bu gelişmelerle İran ile Ermenistan arasındaki ilişkiler son dönemde gittikçe hız kazandı. Her iki ülkenin yöneticileri karşılıklı ziyaret ve görüşmelere başladılar.
Azerbaycan Ordusu da geçen yıl 2 Kasım'da İran sınırında hava kuvvetleri, topçu ve füze birliklerinin katıldığı tatbikat başlattı. İran medyasında Azerbaycan ordusunun işgal altındaki topraklarını kurtarmasının ardından başlayan Bakü aleyhindeki taraflı haberlerin son günlerde artarak farklı bir boyut kazanması da dikkati çekti…
İran’ın yeni endişeleri
Karabağ Zaferi’nden Azerbaycan’ın Türkiye, İsrail ve Pakistan ile yüksek boyutlarda askeri bağlantılar kurması İran’ın yine rahatsız etmeye başlamıştı. Pakistan’ın Azerbaycan'la da yakın ilişkiler inşa etmesi sonucunda İran, Pakistan'ın kendisini doğudan ve kuzeyden kuşattığı vehmine kapılmış oldu.
Türkiye ve komşusu Rusya’nın Azerbaycan’ın yanında yer alması da İran’da hazımsızlık yarattı, Türkiye’nin Kafkaslarda nüfuzunun yükselmesinden haz etmez oldu. Bütün bu gelişmeler bir yana İran en çok kendi topraklarındaki Türk ve Azeri nüfusun ayaklanmasından korkuyordu.
Bölge ülkelerinin birbirleri hakkında olumsuz kanaatlere yönelmesi, vehme kapılması, birisi ile anlaşarak diğerinin aleyhine çalışmalar girmesi kendi ayağına kurşun sıkmak gibi bir şeydir. İran, nükleer tesisleri ve nükleer yakıt için Rusya’dan büyük destek alıyor, ABD ve AB ise İran’ı bu faaliyetlerden uzaklaşması için sıkıştırıyor, baskı yapıyordu. En sıkıntılı zamanında Türkiye, İran’ın yanında yer almış, İran da Türkiye’nin kucağına atlamıştı.
Gün olur devran döner. Biz sınırdaş ve iki komşu ülkeysek yine işbirliğine devam edebiliriz. Devrim ihracı, doğalgaz satışı, Azerbaycan’a posta koyma gibi eylemlere gerek yok. Zaten acımasız şekilde kendi vatandaşlarını idam sehpalarına çıkararak Batı dünyasının önünde yeteri kadar rezil olmuşsun, Azerbaycan’a neyin hesabını soracaksın?
