İstanbul’un kaldırımları Osmanlı
döneminde nasıldı hiç
merak ettiniz mi? Kaldırımların
genişliği ve yüksekliği
neye göre belirleniyordu?
Farklı amaçla kullanıldığında
herhangi bir cezai müeyyide
uygulanıyor muydu? Ya da
Osmanlı İstanbul’unda
yaşayan halkın da bizim gibi
kaldırımlarla ilgili şikâyetleri
var mıydı?
Her ne kadar Osmanlı İstanbul’u hakkında merakımızı
koÅNpürtse de bu sorular, tarih metodolojisi
açısından oldukça problemli. Cünkü anakronizm
(geçmişi bugüne göre anlamlandırma) içeriyor. Lafı
çok uzatmadan meseleyi hemen açıklığa kavuşturalım.
‘Sadece yayaların kullanacağı yol’ anlamındaki
kaldırım, modern döneme has bir uygulama ve İstanbul
söz konusu olduğunda bunun tarihi, kaynaklara
göre 1850’lerden önceye gitmiyor.
Başka bir şekilde ifade etmek gerekirse bugün kullandığımız
anlamda kaldırım, modern şehirlerin
ihtiyaçlarına binaen tezahür eden modern yolların
yapımıyla ortaya çıkmış. Önce tekerlekli at arabalarının
yaygınlaşması, ardından da motorlu
araçların kullanımı, yayaların güvenliği açısından
yolun bir boÅNlümünün onlara ayrılması zorunluluğunu
doğurmuş.
Bu noktada aklımıza şu soru gelebilir: Öyleyse imparatorluk
coğrafyasını gezen Batılı seyyahlar; Osmanlı’yı
“kaldırımları olmayan bir medeniyet” olarak
nitelendirmekte haklı mı? Osmanlı dönemi yol ve
kaldırım yapımı veya şehir mimarisi çalışan uzmanların
araştırmalarına baktığımızda bu art niyetli değerlendirmelerin
gerçeği çarpıttığını açıkça söyleyebiliriz.
Cünkü Osmanlı dönemi İstanbul’unda kaldırımlar
var. Ancak bizim bugün kullandığımız anlamda değil.
Osmanlı İstanbul’unda kaldırım, yolun bütünü için kullanılan
bir kavramdı. Bugünkü gibi sadece yayaların
kullandığı alana mahsus değildi. Yani kaldırım demek
yol demekti. En azından 19. asrın ortalarında kadar…
Bu bilgileri teyit için Cengiz Orhonlu’nun Güney-
Doğu Avrupa Araştırmaları dergisinde yayınlanan
“Mesleki Bir Teşekkül Olarak Kaldırımcılık ve Osmanlı
Şehir Yolları Hakkında Bazı Düşünceler” makalesi
doyurucu bir kaynak (Sayı: 1; İstanbul,1972).
Orhonlu’nun makalesine göre ‘Kaldırımcılık’ Osmanlı’da
doğrudan yol yapımıyla ilgilenen mesleki bir
teşekküldü.
