Ekonomik büyüme ve ekonomik gelişme kavramları genellikle birbirine yakın anlam içerir. Ancak toplumda bazen bu iki kavram maalesef aynı içerikte kullanılmaktadır.
Ekonomik büyüme, bir ülkede iki dönem üretilen mal ve hizmet toplamlarının artış oranıdır. Genel olarak gayri safi milli hasıla veya gayri safi yurtiçi hasıla cinsinden hesaplanır. Gayri safi milli hasıla, bir ülke vatandaşlarının bir dönem içinde yaptıkları üretimin toplam değeri, Gayri safi yurt içi hasıla ise sadece yurt içinde yaşayan vatandaşların ürettiği mal ve hizmetlerin toplamıdır. İkisi arasındaki fark ise Gayri safi milli hasılada bir ülke vatandaşlarının yaşadığı ülkeye bakılmaksızın yaptıkları üretim; Gayri safi milli hasıla ise sadece ülke içinde yaşayan vatandaşların ürettikleri mal ve hizmetlerin toplamıdır.
Milli gelir ise bir ülkede üretilen mal ve hizmetlerin toplam parasal değeridir. Millî gelirin nüfusa bölünmesi ile fert başına veya kişi başına düşen milli gelir hesaplanır.
Ekonomik büyüme, yukarıdaki tanımdan da anlaşılacağı üzere belirli bir sürede ölçülür. Genellikle yıllık olarak hesaplanır. Ülkelerin gelişmesi ise uzun vadeli bir süreçtir. Köyden kente göç, üretimde otomasyon, teknolojiye uygun yöntemleri kullanma, ülke nüfusunun tahsil seviyesi gibi etkenler gelişimin oluşmasında rol oynarlar. Örneğin eskiden iş insanları ne kadar çok personel çalıştırırlarsa o kadar gurur meselesi yapmalarına rağmen günümüzde robotların kullanıldığı bir süreç yaşanmaktadır. İnsansız hava aracı üretimi hava savunmasında bir gelişmedir. Tramvayların her yöne yayılması da bir gelişmedir.
TÜİK'in açıkladığı verilere göre; GSYH 2023 yılı birinci çeyrek ilk tahmini; zincirlenmiş hacim endeksi olarak, bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 4,0 arttı.
GSYH'yi oluşturan faaliyetler incelendiğinde; 2023 yılı birinci çeyreğinde bir önceki yıla göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak; hizmetler yüzde 12,4, mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetleri yüzde 12,0, finans ve sigorta faaliyetleri yüzde 11,2, bilgi ve iletişim faaliyetleri yüzde 8,1, diğer hizmet faaliyetleri yüzde 7,8, inşaat yüzde 5,1, kamu yönetimi, eğitim, insan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyetleri yüzde 3,6 ve gayrimenkul faaliyetleri yüzde 1,4 arttı. Tarım sektörü yüzde 3,8, sanayi ise yüzde 0,7 azaldı.
Bir ülkenin ekonomik büyümesi, halkın refah düzeyinin artması sonucu harcamalarının çoğalması, ihracatın ithalattan daha çok yapılması suretiyle ülkeye döviz girdisinin sağlanması, istihdamın çoğalması, üretim artışı gibi faktörlerle ölçülür. Kısaca üretim artışı sağlanmalıdır. Yukarıdaki tabloya baktığımızda tarım ve sanayi sektörünün küçüldüğünü açıkça görüyoruz. Bu veri ülke için iyi bir sonuç değildir. Zaten başta baklagiller olmak üzere birçok tarım ürününü ithal etmemiz ülkemizde yapılan üretim yetersizliğini ortaya koymaktadır. Üretim kaynaklarının büyümesi ile birlikte milli gelir de artacağından halkın milli gelirden aldığı pay da yükselecektir. Ve halk da ekonomik büyümeyi hissedecektir.
Günümüzde büyüme rakamları ne açıklanırsa açıklansın halkın alım gücü önemlidir. Bu dönemde hangimizin harcaması artmıştır veya hangimizin cebine eskisinden daha çok para girmektedir. Çarşıda, pazarda markette her ürünün fiyat artışlarının devam ettiği aşikardır. Dolayısıyla üretimde büyüme sağlanmadan rakamlar inandırıcı değildir.
Üretim yöntemiyle Gayrisafi Yurt İçi Hasıla tahmini, 2023 yılının birinci çeyreğinde cari fiyatlarla bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 84,4 artarak 4 trilyon 631 milyar 792 milyon TL oldu. GSYH'nin birinci çeyrek değeri cari fiyatlarla ABD doları bazında 245 milyar 464 milyon olarak gerçekleşti.
Yerleşik hane halklarının nihai tüketim harcamaları 2023 yılının birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak yüzde 16,2 arttı. Devletin nihai tüketim harcamaları yüzde 5,3, gayrisafi sabit sermaye oluşumu ise yüzde 4,9 arttı.
Mal ve hizmet ithalatı, 2023 yılının birinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak yüzde 14,4 artarken ihracatı yüzde 0,3 azaldı.
Yukarıdaki grafikten de anlaşılacağı üzere 2022 yılının son çeyreği ve 2023 yılının ilk çeyreğinde ihracat azalmış, ithalat yükselmiştir. Başka bir ifade ile yurt dışına çıkan döviz miktarı yurda giren döviz miktarından daha fazladır ve dış ticaret açığı yükselmiştir. Bu durumda nasıl ilk çeyrekte %4 büyümüşüz anlamak mümkün değil. Yani üretmeden tüketmişiz anlamı ortadadır.
İşgücü ödemelerinin cari fiyatlarla Gayrisafi Katma Değer içerisindeki payı geçen yılın birinci çeyreğinde yüzde 31,1 iken, bu oran 2023 yılında yüzde 38,0 oldu. Net işletme artığı/karma gelirin payı ise geçen yılın birinci çeyreğinde yüzde 47,6 iken, 2023 yılı birinci çeyreğinde yüzde 38,2 oldu.
İşgücü ödemelerinin GSYH'ye oranla daha hızlı artmasının yanı sıra, Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) ile ilgili düzenlemelerinin yürürlüğe girmesiyle birlikte, kıdem tazminatı ödemelerinin önemli ölçüde artış göstermesi, işgücü ödemelerinin katma değer içerisindeki payını artırdı. EYT düzenlemesinin etkisi hariç bırakıldığında, işgücü ödemelerinin Gayrisafi Katma Değer içerisindeki payının yaklaşık yüzde 33,5 olacağı tahmin edildi.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist
zozcivan@hotmail.com
