Turgutreis’te Kadıkalesi’ni gezdik. Klasik anlatım biçimiyle eskiden kadı’nın oturduğu veya kadıların toplandığı bir yer olarak söze giriliyor. Bu söylem biçimi bence doğrudur. “Mahkeme kadıya mülk değildir” sözünü hatırlarız. Bu söz tabii ki, kadı’nın duruşma yapacağı gün mahkemede olmasına da mani değildir.
Bugünü ele alırsak savcı, polis, jandarma ilişkisi- gibi Osmanlı arşiv belgelerine göre dün de kadı-dizdar-yeniçeri ağası veya beylerbeyi ilişkileri çok belirgindir. Kadı, boş kaldığı veya asayişle ilgili bilgi almak istediği zaman kaleye gelir, dizdar ile görüşme yaparmış. Bu ziyaret sırasında da kadı tütün içerken ona ikram malzemeleri hazırlanırmış.
Kale komutanı olan dizdarın usulsüzlüklerini, yolsuzluklarını ve halka yaptığı zulümleri haber alan kadı, konuyu hemen ele alır ve Dersaadet’e rapor edermiş.
Birkaç örnek
*Yoros Kalesi Dizdarı ketküdasının kale içindeki evleri otluk ile doldurduğu, gece bağ ve bahçesine gidip kale muhafazasında bulunmadığı hakkında teftiş yapmasına dair Yoros kadısına bir hüküm gönderilmiştir.[i]
*Antalya kadılığına tayin edilen Taceddin’in işine gidip gelmediğinin bildirilmesi için Antalya dizdarına hüküm gönderilmiş.[ii]
*Karahisar-ı Şarki beyine ve kadısına gönderilen hükümde, Şehzade Bayezid’in geçişi sırasında kaleden inip elini öptüğü ve ihtiyaçlarını karşıladığı işitilen dizdar hakkında tahkikat yapılması istenmiş.[iii]
Kadıkalesi arşiv kayıtlarında
Kadıkalesi ismi ülkemizin bazı yerlerinde resmi evrak üzerinde ve halk arasında da geçer. İşte bunlardan bazıları:
Kuşadası civarındaki Kadıkalesi ve Karabağlar mevzilerini muhafazaya memur Çanlı Mukataası Voyvodası İbrahim’in memleketine iadesi emredilmiş.[iv]
İstanköy Ceziresi’nde Narince Gümrüğü Mukataası mülhakatından Bodrum, Bitez, Müskebi, Sanrima, Kadıkalesi, Karabağlar ve Dirmiler iskelelerinden hâsıl olan gümrük rüsumunun tahsili buyurulmuş.[v]
Kaya sarkması sebebiyle yerlerini değiştirme zorunda olan Ürgüp’ün merkezindeki Temenni, Çimenni ve Kadıkalesi mahalleleri sakinlerinin münasip mahallelere yerleştirilmesiyle ilgili yasa çıkarılmış.[vi]
İstanbul’daki kayık ve mavnalar için yapılacak kürekler için kadılara emirler gönderilmiş. Kadılar da emrindeki dizdarlara emir gereklerinin yerine getirilmesini buyurmuş. Rusikasrı kadısına gönderilen bir hükümde;
“…Mavna küreklerinin ağaçlara su yürümeden kesilmesi hakkında def’atle emir verildiği” yazılmıştır. Belli ki gecikme olmuş ve görev yerine getirilmemiştir.
Emrin devamında “…vazifenin yerine getirilmeyişinde vahi (boş, manasız, faydasız) özürler beyan edilmesinden ilgili kişilerin itaba (tenkide, azarlanmaya) müstahak oldukları ve acele kürekleri kestirip Süzebolu ve Vize’de emredilen yerlere indirmeleri, mutlaka görevin[vii] tamamlanması (ikmal-i vazife) ve tehire (gecikmeye) sebep olanların isimlerinin bildirilerek küreğe konulmaları…” belirtilmiştir.7
Eğer bir mimar görevlendirilmiş ise onun da nasibini almış olmasından şüphe edilmemelidir.
Tarih Fon kodu Kutu Gömlek. Sıra
[i] H 21.09.966 (M: A. DVNSMHM. d. 3 66
[ii] H 26.12.966 (M A. DVNSMHM.d 3 362
[iii] H 06.03.966 (M: A. DVNSMHM.d 3 584
[iv] H 5.4.1238, (M: C. AS. 751 31637
[v] H 29.12.1280,(M: AE. SMST. III. 168 13176
[vi] -------- (M: 15.10.1954) 30-18-1-2, 137 83, 1
7 H 23.09.979, Dosya: 19, Gömlek: 18, Fon: A.{DVNSMHM.d...
