Ülkemizde mesai saatleri konusu iş kanununun 41, maddesine göre belirlenmiş olup bu süre en fazla 45 saattir. Yasal olarak 45 saati aşan çalışma süresi için işveren tarafından fazla mesai ücreti ödenmek zorundadır. Mesai ücreti ise normal ücretin 1,5 katı olarak değerlendirilir.
Haftalık çalışma saati işin durumuna, işverenin koşullarına bağlı olarak haftanın belirli günlerinde uygulanabilir. Yani her gün aynı saat çalışmak söz konusu olmayabilir. Bazı günler az bazı günler çok çalışmak gerekebilir. Fazla mesainin süresi hesaplanırken haftalık çalışma süresi olan 45 saatlik süre baz alınır. Daha açık bir ifade ile haftada 45 saatten fazla çalışan bir kişi fazla mesai ücretine hak kazanır. Fazla mesai ücreti aylık veya günlük zaman dilimlerine göre hesaplanamaz. Bu konuda örnek Yargıtay kararı aşağıdadır.
‘’Taraf tanık anlatımları ve mahkemenin kabulüne göre davalı işyerinde haftada 4 gün 12 saat üzerinden çalışma yapıldığı ve 2 gün izin kullanıldığı anlaşılmaktadır. Günlük 12 saat çalışmadan 1,5 saat ara dinlenmesi düşüldüğünde günlük fiili çalışma süresi 10,5 saat olup haftalık çalışma 42 saattir. 42 saatlik haftalık çalışmada fazla mesai söz konusu olamaz. Fazla mesai, haftalık çalışmaya göre belirleneceğinden toplam aylık çalışma süresine göre fazla mesai hesabı hatalıdır. Buna göre davacının fazla mesai talebinin reddi gerekirken kabulü isabetsizdir.’’ Yargıtay 9.Hukuk Dairesi’nin 25.12.2014 tarih ve 2013/7238 E ve 2014/40353 K
Fazla mesai saati hesaplanırken ince bir ayrıntıyı unutmamak gerekir da günlük çalışma saatinin 11 saati aşamayacağı gerçeğidir. Bir çalışanın bu uygulamaya tabi tutulması durumunda 4857 sayılı İş Kanunu’nun fazla çalışma, zorunlu nedenlerle fazla çalışma ve olağanüstü hallerde fazla çalışmaya ilişkin madde hükümleri uygulanır. Diğer bir ifadeyle işçinin çalışması haftalık 45 saati aşmasa da hafta günlerinden birinde günlük 11 saati aşmış ise o günün fazla çalışma süreleri kendisine hesaplanarak ödenmelidir.
Yukarıdaki bilgilerden sonra ülkemizdeki uygulamalara göz atacak olursak; Genel olarak mesai kavramı olmayan işyerleri oldukça fazladır. Özellikle kurumsal olmayan patron şirketleri gece, gündüz durmadan çalışır ve çalışan hakları işverenlerin insafına kalmıştır. Özellikle işsizliğin arttığı, ekonomik kriz yaşadığımız ve ekonomik yaşamın son derece ağırlaştığı içinde bulunduğumuz dönemde çalışan haklarını arayamamakta, işten çıkarılma korkusuyla işverenin her koşulunu kabul etmek durumunda kalmaktadır.
Bazı özel işletmelerin faaliyetlerine bağlı olarak çalışma süreleri yıllık da olabilmektedir. Örneğin serbest muhasebeci mali müşavirler, denetimciler, oteller, tatil köyleri belirli dönemlerde yoğun olarak çalıştıkları için çalışma dönemlerinde fazla mesai yapmak zorundadır. Dolayısıyla haftalık veya günlük mesai saatleri bu tür işletmelerde söz konusu olamaz.
Bir başka konu da bazı mesleklerin özelliğinden dolayı mesai saatleri belirsizdir. Örneğin polis teşkilatında mesai kavramı yoktur. Bir satış elemanının da ne zaman hangi müşteri ile görüşeceği, yola çıktığı zaman nelerle karşılaşacağı, iş görüşmelerinin ne kadar süreceği belli değildir ve süre sınırı konulamaz.
Bir başka önemli konu ise çalışanların hakları konusunda yeterli bilgiye sahip olmamasıdır. Bu hakları savunmak için sendikalar vardır ama personel sayısı yüksek olan işletmelerde faaliyet göstermektedirler. Ayrıca sendikaya giren personelin işten çıkarılabileceği korkusu hakimdir.
Ülkemizde ve Avrupa ülkelerinde mesai saatleri konusunda euronews sitesinden aldığım bilgiler aşağıdadır.
Türkiye’de istihdamda bulunan işçi ve memurlar haftada ortalama 42,9 saat çalışırken bu süre AB ülkelerinde ortalama 36,4 saat. Türkiye'de haftalık 49 saat veya daha fazla çalışanların oranı da yüzde 28.
Haftada kaç saat çalışıyorsunuz? Sizce Avrupa ülkelerindeki vatandaşlar haftada kaç saat çalışıyordur? Avrupa’da haftalık ortalama çalışma saatinin en yüksek olduğu ülke Türkiye. Türk vatandaşları haftada 42,9 saat çalışırken bu süre AB ülkelerinde ortalama 36,4 saat.
Uzun çalışma saatlerinin en yüksek olduğu ülke de Türkiye. Bu ne demek? Türkiye’de haftalık 49 saat veya daha fazla çalışanların oranı yüzde 28,1. Bu oran AB’de ise yüzde 7,4.
Peki, Avrupa ülkelerinde haftalık çalışma süresi ne kadar? Çalışma süresi cinsiyete göre nasıl değişiyor?
AB İstatistik Ofisi’nin 2022 yılı verilerine göre AB vatandaşları ana işinde haftalık ortalama 36,4 saat çalışıyor. Türkiye’nin en güncel verisi ise 2020 yılına ait. Buna göre Türk vatandaşları 42,9 saat ile 35 ülke içinde ilk sırada yer alıyor. Hollanda 32,4 saat ile haftalık çalışma saatinin en düşük olduğu ülke. Bu veriler 20-64 yaş arası istihdamdakileri yansıtıyor. İstihdam hem tam zamanlı hem de kısmi zamanlı (part-time) çalışanları kapsıyor.
Kaynak: Eurostat (20-64 yaş arası tam zamanlı veya yarı zamanlı ana işte çalışanlar) • (*2020; **2019)
Balkan ülkelerinde çalışma süresi daha yüksek
Türkiye’yi Karadağ (42,8 saat), Sırbistan (42,3 saat), Yunanistan (39,7 saat) ve Romanya (39,7 saat) takip ediyor.
Almanya’dakiler Türkiye’den 8 saat 20 dakika daha az çalışıyor
Diğer bazı ülkelerdeki haftalık ortalama çalışma saati ise şöyle: İspanya 36,5; İngiltere 36,4; Fransa 36,2; Almanya 34,6 ve Norveç 34,1.
Kaynak: Eurostat • (*2022 veya en yakın. Türkiye 2021)
Buna göre Almanya’da haftalık ortalama çalışma saati Türkiye’den 8 saat 20 dakika daha az. AB ortalaması da Türkiye’den 6,5 saat daha düşük.
Tam zamanlı ve kısmi zamanlı çalışma saatleri
Haftalık ortalama çalışma saati tam zamanlı ve kısmi zamanlı türe göre değişiyor. Tam zamanlı istihdamdakiler AB’de haftalık ortalama 39,3 saat çalışırken Türkiye’dekiler 46 saat çalışıyor. Türkiye bu alanda zirvede yer alıyor.
Source: Eurostat (20-64 yaş arası ana iş) • (*2020; **2019)
Tam zamanlı çalışanlarda haftalık çalışma süresinin en düşük olduğu ülke ise 37,4 saat ile Finlandiya.
Kısmi zamanlı istihdam edilenlerin haftalık ortalama çalışma süresi AB genelinde 21,8 saat; Türkiye’de ise 17,4 saat. Türkiye bu alanda son sırada.
Türkiye’de erkekler Avrupa’nın en çok çalışanı ancak kadınlar değil
Haftalık ortalama çalışma süresi cinsiyete göre de değişiyor. Buna göre erkeklerde bu süre AB genelinde 38,7 saat olurken Türkiye’de 44,8 saat oldu. Türkiye erkeklerin çalışma süresinde zirvede yer alıyor.
Source: Eurostat (Sıralama cinsiyet farkına göre. • (*2020; **2019. 20-64 yaş arası tam zamanlı ve kısmi zamanlı çalışanlar)
Kadınlar ise AB genelinde haftalık 33,6 saat çalışırken bu süre Türkiye’de 38,7 oldu. Erkeklerin aksine Türkiye’deki kadınlar bu alanda zirvede değil. Karadağ’da kadınlar 41,7 saat çalışırken Sırbistan’dakiler de 40,9 saat çalışıyor.
Avrupa’da en yüksek uzun çalışma saatine sahip ülke Türkiye
Eurostat’ın tanımına göre haftada 49 ve daha fazla saat çalışanlar “uzun çalışanlar” olarak değerlendiriliyor. Haftada 49 saat veya daha fazla çalışan oranının en yüksek olduğu ülke Türkiye çıktı.
Kaynak: Eurostat (20-64 yaş arası istihdamdakiler arasında) • (*2020; **2019)
Türkiye’de istihdamdakilerin yüzde 28,1’i uzun çalışma saatlerine sahip. Bu oran AB genelinde yüzde 7,4. Türkiye’den sonra ikinci sıradaki İngiltere ve İzlanda’da bu oran yüzde 14,1.
Uzun çalışma saat oranının en düşük olduğu ülke ise yüzde 0,7 ile Bulgaristan.
Haftada 49 saat veya daha fazla çalışan oranı diğer ülkelerde şöyle: Yunanistan yüzde 12,6; Fransa yüzde 10,4; Almanya yüzde 6,1 ve Romanya yüzde 2,3.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
