Açlık
İstanbul, hem 1812 savaşı sırasında hem de daha geç bir tarihte Osmanlı donanması Navarin’de (1827) bozguna uğratıldıktan sonra Boğazlar kapatıldığı için ciddi bir açlık tehlikesi yaşamış ve değişim yönünde duyulan ihtiyaç, olayların sonucunda daha da etkili olmuştu.[i]
Tophane (İstihbarat)
19’uncu yüzyılın ilk yarısında İstanbul’da kurulan fabrikalar, bir kısmı çok modern olan askeri tesisler, Haliç kıyılarına ve Galata’ya yayılmış olduğu için özellikle askeri ihtiyaçları karşılamaya hizmet ediyordu. 1830’lu yıllarda Walsh, Tophane’nin yayıldığı alanı şöyle anlatıyor:
“Galata’dan liman boyunca iki kilometreyi geçen bir alan uzanıyor. Ambar ve atölyeler geniş bir alana yayılmış. Burada 500 işçiyle birlikte çeşitli suçlardan hüküm giymiş ve birbirlerine zincirle bağlanmış pek çok köle var. Tophane ve Piri Paşa’daki tersaneleri, top dökümhanesini ve depoyu Tophane’deki gezdim. Görünüşe bakılırsa Portsmouth ya da Woolwich’tekiler kadar iyi işletiliyorlar. Herhangi bir Avrupa kentindekinden aşağı kalır yanları olduğunu sanmıyorum.”[ii]
Kalelerde arzuhal yazdırma
Küçük masası, mürekkep şişesi, kalem ve bıçaklarıyla mektup, arzuhal, muska, mahkeme yazısı yazan arzuhalciler kale yolu, kale mahallesi civarında iş tutmuşlar.
Vapur seferleri[iii]
Kaimenin giderek değer kaybetmesi, memurların, kaptanların ve hâkimler dışında mahkemelerde çalışanların işlerini bırakmalarına neden olmuş. 1865 yılında muhtemelen vapur seferlerinde aksamalar yaşanmış ki, Kartallılar durumu Şirket-i Hayriye vapur işletmesine arzuhal ile müracaat etmişler.[iv]
Şirket-i Hayriye ise Tersane’den ihtar edildiğini belirterek Maltepe, Kartal, Pendik ve Tuzla’ya vapur işletmeyi terk ettiğini açıklamış.[v]
Maaşlara zam konusu
Şirket-i Hayriye’nin kaptanları maaşlarına zam yapılmazsa veya maaşları sikke olarak verilmezse grev yani o zamanki tabirle ‘tatil-i eşgal’ edeceklerini yöneticilerine bildirmişler. Kaptanların bu istekleri bir süre daha şirket yetkilileri tarafından geçiştirilmiş.
İki ay sonra bazı işçiler işlerini bırakmışlar. Muamelât sikke üzerinden yapılınca da şirket maaşları yarıya indirilmiş. 20 Mayıs 1879 günü bir kısım ateşçi “biz yarım maaşa çalışmayız” diye greve gidince bu eylem ertesi gün bütün memurlar arasında yayılmış ve vapur seferleri aksamış.
Vapur iskelesi inşaatı
Kartal sahillerini yanaşma yeri havasından kurtarmak, gelişen deniz ticaretini teşvik etmek ve yolcu trafiğini rahatlatmak maksadıyla vapur iskelesi inşası başlatılmış.[vi] Dersaadet, Şirket-i Hayriye’ye gönderdiği yeni yazıda vapurlarda sıhhi şartlara uygunluğun yeterli olduğunu belirterek seferlere yeniden başlanmasına müsaade etmiş.[vii]
Yaklaşık 20 yıl önce başlatılan Kartal iskelesi bu düzenlemeyle yeniden ele alınarak temdidi (ileriye doğru uzatılması) çalışmalarına başlanmış.[viii]
[i] Karpat, Kemal, “Osmanlı Nüfusu 1830-1914”, II. Baskı Şubat 2010-İstanbul, s: 170
[ii] A.g.e. s:188
[iii] Akyıldız, Ali, “Kâğıt Para”, İstanbul-1996, s: 162
[iv] BOA 23/Ca/1281 Hicri, Dosya: 454, Gömlek: 18
[v] BOA 09/Ra/1282 Hicri, Dosya: 871, Gömlek: 44
[vi] BOA, (Başbakanlık Osmanlı Arşivi) 29/S/1273 Hicri, Dosya: 358, Gömlek: 23652
[vii] BOA 15/C/1283 Hicri, Dosya: 877, Gömlek: 13
[viii] BOA 10/C/1288 Hicri, Dosya: 637, Gömlek: 44322
