(Datça’nın tarih içinde aldığı isimler yıllara göre düzenlenmiş şekliyle yazılmıştır. )
(17’nci yüzyıldan itibaren Dadya)
Kaza (17’nci yüzyıl) Menteşe → Anadolu eyâleti
Kaza (1855-1867) Menteşe → Aydın eyâleti (salnâme)
Kaza (1868-1880) Menteşe → Aydın vilâyeti (salnâme)
Nahiye (1881-1888) Muğla → Menteşe → Aydın vilâyeti (salnâme)
Nahiye (1889-1923) Marmaris → Menteşe → Aydın vilâyeti (salnâme)
(1912 Reşadiye)
Nahiye (1924-1927) Marmaris → Muğla
1928 yılında Kaza (Başbakanlık Osmanlı Arşivi: Osmanlıca Yer Adları)
İdari yapılandırma
Osmanlı devlet yöneticileri küffara karşı sert tutum göstermiş ve uygulamalar yapmış, yabancıların menfaatine olacak konuların bir bölümüne veya büyük bölümüne ya da tamamına kısıtlama koymuşlardır. Örneğin Balkanlar fethedildikten sonra stratejik maden (bakır), kereste, tahıl gibi ürünlerin satışını yasaklamıştır.
Ege Adaları Osmanlı egemenliğine geçtikten sonra Adalardan kum ve kereste çalmaya, şarap yapmak üzere üzüm almaya, ekmek temin etmeye gelen Rumların Anadolu topraklarına girişini yasaklamıştır. Bu uygulamanın doğru şekilde yürütülebilmesi için Menteşe sahillerinde bulunan Milas, Bodrum, Seralos, Datça, Tarabya, Mekri ve Köyceğiz kazaları idari açıdan yeniden yapılandırılmıştır.[i]
Muğlalı olup Datça’da müstahdemlik yapan Hacı Mustafazade Osman eliyle Karaköy’deki Sucuoğlu Hacı Ali oğlu Osman eliyle postaneye ihbar varakaları bırakılmış. Bu varakalarda Datça rüsumat (gümrük) memuru Mehmet Efendi’nin bazı muzır sözler ettiği ortaya çıkınca tahkikat başlatılmış.[ii]
Datça’da meydana gelen olaylar
Datça (Dadya)’da 1932 yılında bir deprem meydana gelmiş,[iii] ancak fazla hasar yaratmadığı raporlarla belirtilmiştir.[iv] Muğla’ya bağlı olan Dadya’nın adı Datça olarak değiştirilmiştir.[v] Datça bölgesinin depreme mukavemeti hakkında Fen Fakültesi profesörleri rapor hazırlamışlardır.[vi]
Ege’nin Akdeniz ile buluştuğu nokta olan Datça’da zaman zaman sert fırtınalar oluyormuş. Hatta bir motorun fırtına nedeniyle battığı üst makamlara rapor edilmiş.[vii] Datça’daki Knidos harabelerini ziyaret etmek için gelecek olan Latya isimli turist vapuruna, Knidos’ta askeri tesis bulunması nedeniyle mahzur teşkil edeceği belirtilerek buna göre işlem yapılması istenmiştir.[viii]
Muhtemeldir ki, Datça en büyük sıkıntıları Adaların fetihleri sırasında çektiyse I. ve II. Dünya Savaşları sırasında ve mübadele döneminde de acılı günler yaşamıştır. II. Dünya Savaşı içinde Taşucu, Ovacık, Bozukkale, Datça, Bozburun ve Tavşanbükü’ne İngiliz ve Yunan savaş gemileri uğramıştır.[ix] Bu nedenle Datça’da Ziraat Bankasının bir şubesinin açılması isteği olumlu karşılanmamıştır.[x] Datça’ya gelmekte olan Hüdaverdi motoru, bir Alman denizaltısı tarafından batırılmış, bir tayfası ve bir yolcusu ölmüştür.
Bir başka raporda İstanbul’dan İskenderun’a gitmekte olan Erzurum vapurunun Datça yakınlarında yabancı bir denizaltı tarafından bandırasının kontrol edildiği belirtilmiş,[xi] İstanbul’dan İskenderun’a giden ve milliyeti belirlenemeyen bir uçağın da Datça-Karaköy arasındaki bölgeye bomba attığı ifade edilmiştir.[xii]
Yıllar ilerledikçe
Yıllar önce Muğla'nın Datça ilçesi Cumalı köyündeki Knidos harabelerine gezi yapmak isteyen bir turist grubuna izin verilmemişti. Yıllar sonra Amerikalı Iris Cornelia Love başkanlığındaki heyetin kazı yapmasına izin verilmiştir.[xiii]
- Dünya Savaşı yıllarında Anadolu sahillerine Sığınan Yunan Sivil Mülteciler[xiv]
Muğla, İzmir ve Aydın şehirlerinden alınan bilgilerden anlaşıldığı üzere, 8 Kasım 1943 tarihinde 40, 19 Kasım 1943 tarihinden sonra 2.800 kişi Kuşadası’na; 1.500 kişi Bodrum’a iltica etmiştir.[xv]
20 Kasım 1943 tarihinde, 332 Yunanlı sivil Çeşme’ye ve uyruğu tespit edilemeyen bir sivil, Aydın Gümrük Karakolu’na; 17 kişi Bodrum’a ve 39 kişi de Datça’ya iltica etmiştir.[xvi] Söz konusu tarih itibariyle, 3.000 mültecinin Kuşadası’nda bulunduğu bilinmektedir.
26 Kasım-2 Aralık 1943 tarihleri arasında Kuşadası, Çeşme, Bodrum, Marmaris, Söke ve Fethiye Gümrük Muhafaza Birlikleri’nden alınan raporlarda, söz konusu mıntıkalara 147 Yunanlı sivilin iltica ettiği bildirilmiştir.[xvii]
1941 Mayıs’ından 1 Mart 1943 tarihine kadar 22.525kişi, 18 Ekim 1943’den 16 Aralık 1943 tarihine kadar 1.755kişi, 27 Aralık 1943’den 17 Şubat 1945 tarihine kadar 7.118 kişi olmak üzere toplam 31.398 Yunanlı sivil mültecinin Batı Anadolu’ya, kısmen de Akdeniz sahillerine iltica ettiği ortaya çıkmaktadır. 2.800 mülteci Kuşadası’na; 1.517 mülteci Bodrum’a; 20 mülteci Aydın’a ve 39 mülteci de Datça’ya iltica etmiştir.[xviii]
[i]Tarih: Hicri 19.01.1285 (12 Mayıs 1868), A.MKT.MHM., 407, 46, 0
[ii]Tarih: Hicri 04.04.1321 (30 Haziran 1903), Y.EE. KP. 119, 1835, 0
[iii]Miladi: 23.08.1932, 30-10-0-0, 119, 838,
[iv] 24.12.1933, 30-10-0-0, 119, 839, 3
[v] 04.12.1933, 30-18-1-2, 41, 85, 20
[vi] 19.08.1934, 30-10-0-0, 119, 839, 5
[vii] 07.04.1939, 30-10-0-0, 121, 862, 15
[viii] 28.03.1939, 30-10-0-0, 200, 369, 18, 8
[ix] 21.12.1943, 30-10-0-0, 55, 367, 46
[x] 11.06.1943, 30-10-0-0, 211, 436, 2
[xi] 03.01.1944, 30-10-0-0, 62, 419, 120
[xii] 22.12.1943, 30-10-0-0, 101, 652, 30
[xiii] 14.06.1967, 30-18-1-2, 207, 43, 6
[xiv] Türkiyat Araştırmaları Dergisi: 505… Serdar Sarısır (Yrd. Doç. Dr. Niğde Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi.)
[xv] Cumhuriyet Arşivi, 030.10/55.367.41.
[xvi] Cumhuriyet Arşivi, 030.10/55.367.45, s. 1-2.
[xvii] Cumhuriyet Arşivi, 030.10/55.367.44.
[xviii] Cumhuriyet Arşivi, 030.10/55.367.48
