Bir ülkede tasarruflara yön vermek, halkı ülkenin ve milletin menfaatine uygun olacak şekilde tasarruf ve yatırıma yönlendirmek ancak sıkı ve sürdürülebilir bir para politikası ile mümkündür. Paranın yönü ekonomik güven ile değişebilir veya istenilen yöne doğru evirilebilir.
Sıkı ve sürdürülebilir para politikası mevcut ise tasarrufçu veya yatırımcı kısa, orta ve uzun vadeli program yaparak en optimal çözüme gidebilir. Tabii ki bunların oluşabilmesi için ekonomik güven endeksinin istenilen düzeyde olması gerekir. Ekonomik güven endeksi,200 puan üzerinden değerlendirilir ve bu endeks 100 ün üzerinde ise ekonomik güvenden söz edilebilir. Bizde uzun yıllardan bu yana maalesef 100 değerinin altında seyretmektedir.
Ülkemizde yeni uygulamaya konulan ve üretim odaklı büyüme hedefinin bir parçası olan düşük faiz politikasına geçtiğimiz Eylül 2021’den bu yana döviz kurlarında önemli derecede artışlar olmuş, doğal olarak enflasyon da yüksek seyrini sürdürmüştür. Ekonomide şeytan üçgeni olarak bilinen döviz, faiz, enflasyon üçgeni entegre çalışan ekonomi ögeleridir. Yani bunlardan birine dokunursanız (diğer koşullar oluşmadan) diğeri veya diğerleri tepki verecektir ve bizde de aynısı olmuştur. Tasarruf sahipleri, faizler düşünce maksimum getiri sağlamak üzere dövize yönelmiş ve arz talep kanununa göre döviz arzı azalmış, talebi yükselmiştir. Daha sonraki aylarda politika faizlerinin düşmeye devam etmesiyle birlikte döviz kurları maksimum seviyede artmış ve enflasyon oranlarına yansımıştır. Politika faizinin %19, enflasyon oranının %19 olduğu Eylül 2021 de dolar kuru 8,5 TL civarında iken Aralık 2021’e gelindiğinde dolar kurunun 18,34 TL ye kadar yükselmesi ekonomide yeni önlemler alınmasını zorunlu kılmıştır.
Hükümet döviz kurlarının yükselmesine engel olmak, dolara olan talebi düşürmek için kur korumalı mevduat sistemini uygulamaya koydu ve dolar 18,34 TL den11,5 TL lere kadar geriledi. Aynı gece TL ye geçen dolar tutarı ise bir milyarın üzerine çıktı. Halk, doğal olarak daha çok kazanmak amacıyla sisteme yoğun ilgi gösterdi.
İlerleyen dönemde ise dolarızasyonu önlemek için ihracatçıların ihracat gelirlerinin %40 ını TL ye çevirmesi, önce 250000 dolarlık daha sora 400000 dolarlık gayrimenkul alımları karşılığında yabancılara vatandaşlık verilmesi gibi önlemler devam etti.
Kur korumalı mevduat ise 2022 yılının son çeyreğine kadar gündemdeki yerini korudu. Bu arada dolar kuru da 18-18,5 TL seviyelerinde 3-4 ay sabit kaldıktan sonra kur korumalı mevduata gösterilen ilgi azalmaya başladı. Çünkü döviz kurları yükselmeyince tasarrufların getirisi de azaldığından tasarrufçular tercih değiştirmişti.
Bazı çevreler tarafından sürekli eleştirilen kur korumalı mevduat sistemi, çıkmasaydı ne olurdu? Evet hazineye aşağıda açıklayacağım şekilde yük getirdi ama ya bu önlem alınmasaydı döviz kurları ne kadar olurdu? Enflasyona yansıması ise şu andaki oranın iki katına çıkarır mıydı? Eleştiri yaparken bu tür gelişmeleri de dikkate almak gerekir.
Öncelikle kur korumalı mevduata neden ihtiyaç duyuldu bu konuyu çok iyi irdelemek gerekir. Ülkemizde hiçbir vatandaşımız faizin yükselmesini istemez hatta sıfır olmasını arzular. Ancak ekonomi biliminin kuralları gereği bazı faktörler olmazsa olmazlardandır. Uygulanan düşük faiz politikası olmasaydı böyle bir sisteme gerek duyulmayacaktı. Politika faizi %8,5 seviyesine düştü ama enflasyon da baz etkisi olduğu halde %55 seviyesine yükseldi.
Son seçimlerden sonra işbaşına gelen ekonomi yönetimi ise yanlıştan dönerek politika faiz oranlarını yükseltmeye başladı ve %8,5 olan oran eylül ayında %30 a kadar yükseltildi. Ancak döviz fiyatlarının artmasına engel olamadı. Önümüzdeki süreçte de faiz artışının devam edeceği tahmin ediliyor. Peki bu faiz artışı nereye kadar devam edecek. Bu sorunun cevabı enflasyon oranına bağlıdır. Çünkü liralaşmak için politika faizinin enflasyon oranının birkaç puan üzerinde olmalıdır ki tasarruf sahipleri enflasyondan korunabilsin. Bu bağlamda faizlerin durağanlaşması enflasyon oranının düşmesine bağlıdır ve enflasyon ve faiz oranları bir yerde buluşuncaya kadar faiz artışı devam edecektir.
Hükümet, kur korumalı mevduat konusuna son vermek, TL ye olan talebi arttırmak amacıyla bu hesaplardan dönen mevduat faizlerinin cazip duruma getirileceğini açıkladı ve bankaları da müşterilerini ikna etmeleri için telkinde bulundu. Bunun üzerine KKM a olan ilgi giderek azalıyor.15 Eylül haftasında ise KKM hesaplarında rekor düşüş yaşandı.
Euronews sitesinin haberine göre;
15 Eylül haftasında kur korumalı mevduat (KKM) hesaplarında 26 milyar 46 milyon liralık düşüş yaşandı. Böylece KKM'de ilk defa 4 hafta üst üste düşüş yaşandı. Söz konusu 4 haftadaki düşüş 101,3 milyar lirayı buldu.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Türk lirası dönüşümlü Kur Korumalı Mevduat (KKM) hesaplarında asgari faiz zorunluluğunu kaldırdı.
Seçimden sonra ekonomi yönetimini devralan Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, KKM'den kademeli olarak çıkışın sinyalini vermişti.
Yeni kararla yapılan değişiklikle TL dönüşümlü kur korumalı hesaplarda asgari faiz zorunluluğu kaldırıldı. Böylece bankaların TL dönüşümlü kur korumalı hesaplara politika faizinin altında faiz verebilmesinin önü açıldı.
Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre Merkez Bankası'nın politika faizinden düşük oranlar uygulanan KKM hesaplarında kur farkının banka tarafından ödenecek faiz veya kâr payından yüksek ancak politika faizi ile hesaplanan tutardan düşük olması durumunda aradaki farkın tamamı banka tarafından karşılanacak.
Kur farkının politika faizi ile hesaplanan tutardan yüksek olması durumunda ise söz konusu destek tutarının, politika faizi ile hesaplanan tutara kadar olan kısmı banka tarafından ödenirken üzerindeki kısmı Merkez Bankası tarafından ödenecek.
18 Ağustos 2023 itibariyle KKM hesaplarındaki para 3,4 trilyon lirayı aştı. Bunun dolar karşılığı ise 126,4 milyar Amerikan doları oldu.
Seçimlerden sonra dolar kurunun artmasıyla birlikte KKM’nin maliyeti daha da büyüdü. Mart 2022-Temmuz 2023 arasında KKM’nin toplam gideri 152 milyar lirayı aştı.
Her ayın ortalama kuru ile KKM giderinin toplamı 7,9 milyar dolar ediyor. Bu masrafın Ağustos kuru itibariyle karşılığı ise 213 milyarı TL'yi aşıyor.
Kur korumalı mevduat sistemi artık görevini tamamladığı için böyle bir sistemin gereği kalmamıştır. Ancak sona erme işlemi zaman alacağından tasarrufçuya çeşitli alternatifler sunulmaktadır ve bitinceye kadar devam edebilir. Çünkü hazineye yükü beklenenden fazla olmuştur.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
