Yaklaşık 300 m.lik çevresiyle Adana Kalesi, Tepebağ ve Kayalıbağ mahallelerini kapsayacak şekilde ve doğudan batıya uzanan bir konumda kurulmuş. Kale, Geç Roma devrine ait olduğu sanılan bir kalenin yıkıntıları üzerinde Abbasi Sultanı Harun Reşid tarafından yeniden inşa ettirilmiş. Engel özelliğinden faydalanmak için Seyhan Nehri’ne yaslanmış olan Kale’nin doğu cephesi, iki demir kapıyla dışarıya açılıyormuş. Diğer üç cephesinin çevresi ise hendeklerle tahkim edilmiş.
17’nci yüzyıldan itibaren
17’nci yüzyılın sonlarında Adana Kalesi’nde günlüğü beş akçeden ulufe alan 2’nci Bölük eri Nebi isimli yeniçeri vefat etmiş. Mirasçısının olmaması, gediğinin devlete kalmaması için Yusuf bin Mehmed’e tevcih edilmesi konusunda arzda bulunan Kale Dizdarı Halil’in yazısından günümüzün kışla anlayışına göre Kale’de bir taburun konuşlandığı düşünülebilir.[i]
Ancak iki bölüğün Kale kayıtlarında geçmesine rağmen civardaki karakol, kule ve istasyonlarda asker görevlendirmiş olduğu, uzak yerlere yapılacak sevk eratının Adana Kalesi’nden karşılandığı ve 40 civarındaki kalede yaşlılığı nedeniyle vefat eden yeniçerilerin yerine yine Adana’dan gönderildiği düşünülürse kalede ortalama 35 civarında yeniçeri barınabileceğini söylemek doğru olacaktır. (Sonraki bir tarihte kale mevcudunun 48 olduğu belirtilmiştir.[ii])
Kale muharebelerinden uzak
Adana bir serhat şehri olmadığından Adana Kalesi de büyük muharebelere maruz kalmamış belki ama üzerinde hep ağır bir yük hissetmiş. Doğu seferlerine katılacak asakirin (askerlerin) Adana menzillerine (Gülek Boğazı Kalesi) varışlarından itibaren zahire ve yiyecek ihtiyaçları Adana Beylerbeyi tarafından karşılanmış.[iii] Akçaşehir, Tekirli (Nam-ı diğer Ramazanoğlu Yaylası), Dölek Kalesi ve Sarıışık menziline ihtiyaç duyulan zahire bildirilerek Adana Kalesi’nde cem edilmiş (toplanmış).[iv]
Sicili pek de hafif olmayan Adana Kalesi’nde sadece mal ve zahire mi toplanmış? Sevkiyat için askerler, yakalanan korsan ve şakiler ile gasp edilen malların ortak toplanma noktası hep Adana Kalesi olmuş. Adriyatik’te Ülgün reayasından fesatlık çıkaranlar bu kalede kalebend edilmişler.[v] Rakka ayanından olup kargaşa çıkaran, istenildiği halde ambarlarındaki zahire hisselerini vermeyen Arabî Kâtibi İbrahim ve Hasan oğlu Halil de haklarında verilen kalebendlik cezalarını istisnaî bir durumun failleri olarak Adana Kalesi’nde çekmişler.[vi]
Cezalar
Erkeklerinin idamı, kadın ve çocuklarının Rakka’ya sevk edilmeleri için hüküm çıkarılan Avşar, Kılıçlı ve Bektaşlı eşkıyasından bazı kimselerin Kök Veli oğlunun yanına kaçtıkları haber alınınca bunların hepsinin yakalanarak Adana Kalesi’ne teslim edilmeleri için hüküm yazılmış.[vii] Adana civarında kışlayıp sıcaklarda yaylaklara çıkan Mazarlar Cemaati üyelerinin dönüşlerinde Ekeşe Kalesi derbendi yakınında ahalinin bağ mahsullerini, hayvan ve eşyalarını gasp etmelerinden bir eşkıyalık olayına bulaştıklarını anlıyoruz.[viii]
Sivas’ta valiyken malları devletçe zapt olunarak Adana Kalesi’nde muhafaza altına alınan Esad Paşa ölünce Kale’de saklanan çadır mühimmatının develerle İstanbul’a gönderilmesi istenmiş.[ix] Adana-Hatay arasında önemli bir mevki ve duraklama yeri olan Kurtkulağı Kalesi’nin mescidi, gureba (kimsesiz yoksullar) hanı ve odaları, hüccaca (hacılara) ve ebna-i sebileye (seyahat edenlere) yeteri kadar hizmet veremez hale gelmiş. Şikâyetler İstanbul’a ulaşınca kale ve civarındaki tesislerin onarımı için keşif çıkartılması ve evrakın İstanbul’a gönderilmesi istenmiş. Harap durumdaki kale duvarlarının da keşfi çıkarılarak bedeli yazıya eklenmiş.[x]
Donanma erlerinin maaşları
Bahr-i Sefid (Akdeniz) kalyonu personeli için ayrılan mevacibin (maşlar, ulufe) tutarı 11 387 kuruş gibi önemli bir para da Adana Kalesi dizdarının konağında muhafaza edilmiş.[xi] Adana tımar sahiplerinden olup da bayrak açarak topladığı adamlarıyla isyan eden İçelli Hacı Ahmed Bey İbrail Kalesi’ne,[xii] memleketin huzurunu bozucu mektuplar yazan Adanalı Karaca İbrahim ise Rodos Kalesi’ne sürgün edilmiş.[xiii]
Mısırlı İbrahim Paşa’nın iki bin Arap süvarisiyle Adana tarafına, İbrahim Paşa’nın biraderi Abbas Paşa’nın da gemilerle Tarsus iskelesine gelmekte oldukları haberini alan Gülek Kalesi Dizdarı Mustafa, durumu bir mektupla Gülek Muhafızı Hasip Bey’e bildirmiş.[xiv]
Mısır ile yaşanan gerilim nedeniyle Adana Kalesi’ne önemli oranda cepane ikmali yapılmış. Cepanelikte meydana gelen bir patlama sonucu dört bin Mısır askeri muhterik olmuş (yanarak ölmüş).[xv]
Yeraltı servetleri de olursa
Yumurtalık nahiyesindeki Ayas Kalesi ile Nergis Deresi arasında linyit kömürü bulununca işletilmesi ve vapurlarda kullanılması için yetkili bir mühendisin bölgeye gönderilmesi istenmiş.[xvi]
Adana Kalesi’nin surları, 1836’da Mısır Kölemenlerinin işgali sırasında Mısırlı İbrahim Paşa’nın emriyle yıktırılmış. Bugün bir iki parça duvar enkazından ve "Kalekapısı", "Tarsuskapısı" gibi isimlerden başka bir eser kalmamış. Virane bölümleri onarılan kalede görev yapmaya devam eden bir miktar memurun maaşlarına zam yapılması istekleri bütçede karşılığı olmadığı gerekçesiyle yerine getirilememiş.[xvii]
Adana Kalesi’nin yıkılmamış halini görmek veya rölevesini[xviii] incelemek mümkün olsaydı askeri açıdan daha sağlıklı bir değerlendirme yapmak mümkün olurdu.
[i] BOA 03/Ş/1045 Hicri, Dosya: 2, Gömlek: 33, Fon: YB.04
[ii] BOA 29/S/1224 Hicri, Dosya: 669, Gömlek: 28133
[iii] BOA 23/S/1143 Hicri, Dosya: 1107, Gömlek: 48964
[iv] BOA 10/Ca/1143 Hicri, Dosya: 945, Gömlek: 41023
[v] BOA 19/Ra/1143 Hicri, Dosya: 33, Gömlek: 3194
[vi] BOA 29/S/1147 Hicri, Dosya: 84, Gömlek: 4175
[vii] BOA 29/Ş/1147 Hicri, Dosya: 246, Gömlek: 12276
[viii] BOA 29/Ş/1173 Hicri, Dosya: 275, Gömlek: 13713
[ix] BOA 29/Ra/1173 Hicri, Dosya: 1096, Gömlek: 48388
[x] BOA 20/R1180 Hicri, Dosya: 76, Gömlek: 3559
[xi] BOA 09/Za/1183 Hicri, Dosya: 125, Gömlek: 6089
[xii] BOA 29/R/1205 Hicri, Dosya: 272, Gömlek: 11302
[xiii] BOA 29/Ş/1233 Hicri, Dosya: 709, Gömlek: 33941
[xiv] BOA 03/Ra/1248 Hicri, Dosya: 354, Gömlek: 19885/A
[xv] BOA 29/Z/1255 Hicri, Dosya: 309, Gömlek: 15408
[xvi] BOA 04/Za/1290 Hicri, Dosya: 471, Gömlek: 9
[xvii] BOA 22/Za/1310 Hicri, Dosya: 36, Gömlek: 38
