Yaklaşık üç yıldan bu yana uygulanan düşük faiz yüksek kur döneminden bugüne kadar yaşadığımız yüksek enflasyon döneminde asgari ücrete her yılın sonunda zam yapılmakta iken bu dönemde yıl ortasında ek zam zarureti doğdu ve hükümet doğru bir uygulama ile asgari ücret zammını her altı ayda bir güncelleme kararı aldı. Çünkü önceki dönem yani yaşanan altı aylık enflasyon oranı baz alınarak ve üzerine refah payı da eklenmesine rağmen yüksek enflasyon nedeniyle verilen zam kısa sürede eriyip gitmektedir.
Bir süreden bu yana kamuoyunda çeşitli, tahminler yapılan asgari ücret 1 Temmuz 2023’den itibaren geçerli olmak üzere %34 zam oranı ile net 11402 TL olarak belirlendi. Normal süreç baz alınarak zam oranı belirlense idi ocak ayından mayıs sonuna kadar yaşanan enflasyon oranı olan %15,34 e haziran enflasyonu da eklenerek bulunacak rakam baz alınabilirdi. Yani en iyimser tahminle %20 zam geçerli olabilirdi. Hükümet önümüzdeki dönem enflasyon oranını da dikkate almış olmalı ki %34 gibi yüksek bir zam yaptı. Yıllık zam oranı ise %107 ye ulaştı.
İlk bakışta hakikaten yüksek oranda zam yapıldığı bir gerçektir. Ancak yaşadığımız enflasyon döneminde yeterli olup olmadığı bir tartışma konusu olabilir. Gıda enflasyonu sürekli yükselme eğiliminde veya ev kiraları astronomik rakamlara ulaştı. Dolayısıyla asgari ücretli bir vatandaşın son yapılan 11402 TL ile geçinmesi oldukça zordur. TÜİK tarafından yapılan araştırmada insanların en çok harcamayı gıda ve kiraya yaptıkları belirlenmiş. Özellikle büyük kentlerde 20-25 bin TL’den düşük ev bulmak olanaksız duruma geldi. Dolayısıyla bu rakam geçim için yetersizdir.
Ocak ayına göre brüt asgari ücret 3.406 TL artarak 10.008 TL’den 13.414 TL’ye, net asgari ücret ise 2.895 TL artarak 8.507 TL’den 11.402 TL’ye yükseldi. Brüt asgari ücretten işçi payı olarak 1.878 TL sigorta primi, 134 TL de işsizlik sigortası primi kesilecek. İşveren payı olarak ise 2.079 TL sigorta primi, 268 TL de işsizlik sigortası primi kesintisi yapılacak.
Böylece 11.759 TL olan asgari ücretin işverene maliyeti 15.761 TL’ye yükselecek. İşverenin maliyeti 4.002 TL artacak.
Asgari ücret işçi tarafından bakıldığında yetersiz gibi görünse de bir de işverene maliyetine bakmak gerekir. Aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere yeni asgari ücretin işverene maliyeti 15761 TL dir. İşverenlerimiz için ise bazı sektörlere göre yüksek gelebilir. Ülkemizde işveren veya patron olmak özellikle üretim işletmelerinde kolay bir işlev değildir. Bazı kesim, ürünlerine zam yaparak maliyetleri karşılayabilir görüşündedir ve bu tez son derece yanlıştır. Çünkü üretim işletmeleri istedikleri zaman ürünlerine zam yapamazlar. En başta rekabetin özellikle fiyat rekabetinin yoğun olduğu bir ülkede yaşıyoruz. Ayrıca hiçbir fiyat alıcı veya satıcı tarafından belirlenemez. Arz ve talep kanununa göre arz ve talebin kesiştiği noktada fiyat oluşur. Yani alıcıların fiyatı kabul etmesi gerekir. Dolayısıyla işveren ürettiği ürünlere zam yaparken birtakım kriterleri dikkate almak zorundadır.
Asgari ücrete gelen zam diğer ücretlileri de yakından ilgilendirecektir. Daha yüksek maaşla çalışanlar da aynı oranda zam isteyebilir veya isteyeceklerdir. Artan bu maliyetler doğal olarak az veya çok fiyatlara yansıtılmak zorunda olduğu için enflasyonu da olumsuz etkileyecektir. İşveren destek payı ise 400 TL’den 500 TL ye çıkarılmıştır.
Asgari ücretlilerden sonra ekonomik olarak en fazla etkilenen kesim ise emeklilerdir. Memur maaşlarına seyyanen 8079 TL zam yapılırken en düşük emekli maaşlarına zam yapılmaması hesap ve mantığa aykırıdır. Yetkililerden yapılan açıklamalar birbirini izlemesine rağmen uygulamada bir gelişme görülmemiştir ve iyileştirilmenin yıl sonunu bulacağı yüksek ihtimaldir.
Reel ücretlerin ülkemizde ve Avrupa’da seyri hakkında euronews ten aldığım bilgiler aşağıdaki gibidir.
Reel ücret, enflasyonu dikkate alarak hesaplanıyor. AB’de tarihi seviyelere yükselen enflasyon işçi ve memurların alım gücünü sarstı.
Avrupa’da enflasyonun tarihi seviyeleri görmesiyle reel ücret neredeyse tüm ülkelerde geriledi. Bu da işçi ve memurun alım gücünü düşürdü.
2022 yılının ekim ayında Avrupa Birliği’nde (AB) yıllık enflasyon yüzde 11,5 oldu. Bu son 40 yılın en yüksek enflasyon oranı olarak kayıtlara geçti.
AB’de sıra dışı şekilde yükselen enflasyon işçi ve memurların alım gücünü sarstı çünkü gerçek ücretler neredeyse tüm ülkelerde düşüş gösterdi.
Peki, Avrupa’da enflasyon maaşları ve alım gücünü nasıl etkiledi? Türkiye’de durum ne?
Dünya Bankası verilerine göre 1960’dan bugüne AB’de enflasyonun yüzde 10’u aştığı zamanlar oldukça az.
1974 yılında yüzde 13,2 ile en yüksek değeri gördü. 1980’de ise AB’de yıllık enflasyon yüzde 12,9 oldu. Bu tarihten bu yana en yüksek oran Ekim 2022’de görülen yüzde 11,5 oldu.
Kaynak: Eurostat
Ekonomik İş birliği ve Kalkınma Örgütü’nün (OECD) Yapay Zekâ ve İşgücü Piyasası raporu Avrupa ülkelerinde gerçek (reel) ücretlerin son yıllarda nasıl düştüğünü açıkça gösteriyor.
Reel ücret, enflasyonu dikkate alarak hesaplanıyor. OECD üyesi olmasına rağmen Türkiye raporda yer almıyor. Türkiye’deki değişimi ise TÜİK verilerine dayanarak inceledik.
Kaynak: OECD
En büyük düşüş yüzde 15,6 ile Macaristan’da gerçekleşti. Macaristan’ı yüzde 13,4 ile Letonya ve yüzde 10,4 düşüş ile Çekya takip etti.
Reel ücretin arttığı iki ülke ise yüzde 2,9 ile Belçika ve yüzde 0,4 ile Hollanda oldu.
Diğer bazı ülkelerdeki düşüş oranı ise şöyle oldu: İtalya yüzde 7,3; Almanya yüzde 3,3; İngiltere yüzde 2,9; Fransa yüzde 1,8 ve İspanya ile Yunanistan yüzde 1,2.
COVID-19 döneminde ücretler nasıl değişti?
COVID-19 salgını da Avrupa’da ekonomiyi derinden etkiledi. Buna ücretler de dahil. 2019-2022 son çeyrekler arasında saatlik gerçek ücretin kümülatif olarak ne kadar değiştiğine bakıldığında 25 ülkenin 17’sinde düşüş görülürken sekizinde artış yaşandı.
Kaynak OECD • (*Kümülatif değişim)
Saatlik reel ücrette en büyük düşük yüzde 9,6 ile Estonya’da yaşanırken Çekya (yüzde 8,3), İtalya (yüzde 7,5), Hollanda (yüzde 7,4) ve İtalya (yüzde 7) bu ülkeyi takip etti.
Bu dönemde reel ücretin en çok arttığı ülke ise yüzde 7,1 ile Litvanya olurken ardından yüzde 5,5 ile Slovenya ve yüzde 4,7 ile Macaristan geldi. Bu dönemde Almanya’da reel ücret yüzde 3,2 geriledi.
Nominal ücretlerde artış
Enflasyonun dikkate alınmadığı nominal ücretler ise artış gösterdi.
Kaynak OECD • (*Kümülatif değişim)
2022-2023 ilk çeyrekler arasında Litvanya’da nominal ücret yüzde 13,6 artarken en az artış yüzde 0,6 ile Finlandiya’da görüldü.
2019-2022 son çeyrekler arasında ise Litvanya’da nominal ücret yüzde 41,9 artarken en düşük artış yüzde 1,5 ile İsveç’te kaydedildi.
Düşük ücretli sektörler nispeten daha iyi durumda
OECD raporuna göre, reel ücretler genel olarak düşerken, düşük ücretli sektörlerde çalışanlar genellikle nispeten daha iyi durumda.
Source: OECD
2022 ve 2023'ün ilk çeyrekleri arasındaki değişim, Avrupa'da verileri mevcut olan 23 ülkeden 13'ünde reel ücretlerin düşük ücretli sektörlerde, yüksek ücretli sektörlere kıyasla daha iyi performans gösterdiğini ortaya çıkardı
Yunanistan bunun güzel bir örneği. Düşük ücretli sektörlerde reel ücretler yüzde 5,1 artarken yüksek ücretli sektörlerde yüzde 2,9 düştü.
Öte yandan, İtalya, Portekiz, Birleşik Krallık gibi bazı ülkelerde yüksek ücretli sektörlerdeki değişimler düşük ücretli alanlardan biraz daha iyi durumda.
Türkiye’de durum ne?
OECD verilerinde Türkiye’nin son yıllardaki ücret verileri yer almıyor. Tam kıyas olmasa da asgari ücret ve memur maaşlarından hesaplama yapmak mümkün. Buna göre 2022 ilk çeyrekte aylık asgari ücret 4 bin 253 lira 40 kuruş oldu. Bu miktar 2023’ün aynı çeyreğinde ise 8 bin 507 lira gerçekleşti.
Kaynak: OECD
2023’ün ilk çeyreğinde 2022’nin aynı dönemine göre enflasyon yüzde 54,34 oldu. Bu durumda nominal asgari ücret yüzde 100 artarken reel asgari ücret yüzde 46 artış gösterdi.
AA verilerine göre üniversite mezunu memurun maaşı 2022’nin ilk çeyreğinde 6 bin 854 TL iken bu ücret 2023’ün aynı döneminde 12 bin 149 liraya yükseldi. Bu durumda memur maaşı nominal olarak yüzde 77 yükselirken reel artış ise yüzde 23 oldu.
Bu durumda asgari ücret ve memur maaşlarının reel olarak en çok arttığı ülke Türkiye oluyor.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
