Bitkiler, kâinatta bizden başka yaşayan varlıklardan bir bölümü… İş yoğunluğundan, hoyratlıktan veya umursamaz tavırlardan zaman bulup biraz kafamızı kaldırıp etrafımıza bakarsak çok şeyler görürüz. Yeşilsiz bir dünya düşünmek mümkün mü?
Bir çam ağacının kaç çeşidi olduğunu, her bir çeşidin dal ve yapraklarındaki damar dizaynının farklılığını, kök uzunluğunu, yaşama süresini okursak değişik bir dünyaya girdiğimizi anlarız. Ülkemiz, bitki çeşitliliği yönünden çok zengindir. Toroslara çıkan bilim adamları hâlâ yeni bitki türlerine rastlayabiliyorlar.
Öğrencilik yıllarımdan
Beykoz ortaokulunda okuduğum yıllarda “tabiat bilgisi” derslerinde öğretmenlerimiz bizleri zaman zaman Beykoz Korusu’na çıkarır, ağaçların cinslerini ve yaprak şekillerini anlatırlardı. Bunun adı görerek eğitimdi.
Ben 1967-1968 yıllarına ortaokul öğrencisiydim. Ülkemiz II. Dünya Harbi’nden çıkalı daha 22-23 yıl olmuştu. Sanayi yok, para yok, bilim gelişmemiş… Tabii bizler de yoksul ailelerin çocukları olarak belki fotoğraf makinemiz yoktu; ama her birimizin yaprak koleksiyonu vardı (Kelebek koleksiyonu, deniz taşlarından koleksiyon, ağaç damarlarını gösteren kare kesitler).
Çiçeklere, yeni dikilen ağaçlara, çimenli alanlara saygılı davranmayı öğreten öğretmenlerimize minnet borçluyum. Bugün tamamı dünyaya veda etmiştir. 13 yıl önce kaybettiğimiz Beden Eğitimi Öğretmenim Şahin Köktürk’ü rahmet ve minnetle anıyorum. Coğrafya öğretmenim Seniha Torun’u, tarih öğretmenim Elmas Tahtacı’yı da anmadan geçemeyeceğim.
Bitkiler ve isimleri
Bitkiler bu kadar çok sayıda ve çeşitlilikte olunca bitki isimleri de ona paralel bir sayı arz ediyor. Okuduğum bir kitapta rastladığım bitki isimlerini tıpkı öğrencilik yıllarımdaki gibi not almıştım. Bu hafta sonuna değişiklik katsın diye…
Çayırgüzeli, çobantuzluğu, acemborusu, çadıruşağı, çayırsedefi, çobançantası, çobandüdüğü, çobantarağı, gelinfeneri, güveyfeneri, suibriği, kuzgunkılıcı, kuşekmeği, yılanyastığı, aslanağzı, devedikeni…
Bazı bitkilerin isimleriyle de yeni renkler yaratılmış: baklaçiçeği, camgöbeği, kavuniçi, narçiçeği, vişneçürüğü…
Hayvanlar ve türlerine verilen isimler
“Kartalkaya veya kartalkayası” sözcüğü, sahibinin adı nedeniyle ulaşılamayacak bir taşı anımsatırken bir yere de isim olarak verilmiş. Oysa sazlıkların içinde bir kaya, “sazkayası” isimli balık cinsine isim oluşturmuş. Turnalar da bir fırtına cinsine adını vermiş; Turnageçidi fırtınası (Baharda esen bir fırtına türü)…
Konu balık ve kuş cinslerinden açılmışken araya renkleri de katarak oluşturulan hayvan isimlerine bakalım bir de: Akbalık, akkefal, alacabalıkçıl, alacakarga, alakarga, karakuş, karasinek, karatavuk, yılaniğnesi (balık cinsi), yalıçapkını (kuş cinsi) gibi birleşik isimleri saymak mümkündür.
Hayvan, bitki ve organ adlarıyla kurulan renk isimleri de ilginç geliyor insana… Balköpüğü, devetüyü, fildişi, güvercinboynu, kazayağı, kaz adımı, tavşankanı kartalgözü… Bazı hayvanların özellikleri de insanlara mal edilmiş. Keçilere mahsus inat, inatçı insanlara “inatçı keçi” şeklinde yakıştırılmış. Koyunun uysallığı, eşeğin tahammül gücüne sahip olması, atın kıvraklığı insanların konuşmalarında süs ve anlam teşkil etmiş.
Yalıçapkını (kuş türü)
İnsanın aklına yalılarda çapkınlık yapan bir çapkınlık geliyor; ama yalıçapkını bir kuş türüdür. Hem yalılarda filân da yetiştirilmez. Çoğunlukla tropik bölgelerde yaşayan bir kuş türüdür. Dünyada geniş bir alana yayılmıştır. Adının çapkın olmasının nedeni durup etrafı izlemesinden gelir.
17 cm kadar boyları olan bu kuşların sırtları mavimtırak yeşil renkte, başları büyük, gagaları uzun, boyunları kısadır. Nehir kenarlarında toprağa kazdıkları oyuklarda yaşarlar. Kuyruk ve bacakları kısadır. Erkeklerinin renkleri daha parlaktır.
Kuluçka süreleri 19-21 gün arasındadır. Yavrular yumurtadan çıktıktan iki hafta kadar sonra tüylenmeye başlarlar. Balık yakalamak için 90 km hızla 60 cm derinliğe kadar dalabilirler.
İş hayatının gailesi hiç bitmese de bu haftaki sohbet konumuz da burada bitiyor. Esas olan çevremize biraz ilgi duymayı bilmektir. Bir ağacın kabukları hakkında da inceleme yapabilirsiniz, Bilgi sahibi olmak, zamanı değerlendirmek ve kendinize özel ilgi alaları yaratmak istiyorsanız…
