GSYH, (Gayri safi yurtiçi hasıla) bir ülkede bir yıl içinde üretilen mal ve hizmetlerin geçerli fiyatlar cinsinden (piyasa fiyatı) parasal değerleri toplamıdır. GSMH ise (Gayri safi milli hasıla) bir ülkenin sahip olduğu üretim faktörlerinin bir yıl içerisinde ürettiği nihai mal ve hizmetlerin geçerli fiyatlar cinsinden parasal değeri toplamıdır.
GSMH=GSYH’ne Faktör geliri
Net Faktör Geliri: Bir ülkenin sahip olduğu üretim faktörlerinin yurtdışı gelirlerinden yabancıların yurt içinde elde ettikleri gelirlerinin çıkarılmasıyla elde edilen büyüklüktür.
Net faktör geliri pozitif ise GSMH, GSYİH dan büyüktür.
Net faktör geliri negatif ise GSMH, GSYİH dan küçüktür.
REEL GSYİH VE RGSMH
Bir ekonomide nihai olarak üretilen mal ve hizmetlerin bir başlangıç yılı veya baz yılı fiyatlarıyla hesaplanan büyüklükleridir. Bu büyüklüklerin hesaplanmasındaki amaç, ülkenin gelir büyüklüklerinin enflasyondan arındırılmasıdır.
GSYİH ya DAHİL EDİLEN FAKTÖRLER
*Nihai mal ve hizmetler
*İkinci el mallar o yılın GSYİH sına dahil edilmezler.
*Tamamıyla finansal nitelikli işlemlerdir.
*Tahvil, senet, bono
*Ev kadınlarının yaptığı işler
*Transfer ve faiz ödemeleri
*Kayıt dışı ekonomi
GSYİH nın HESAPLANMASI
-Harcama yönünden
GSYİH=C+I+G+(X-M)
C (Tüketim): Mal ve hizmetlere yapılan harcamalardır. Tüketim harcamaları, tüketicilerin mal ve hizmetlere harcamaları ifade eder. Örneğin tüketicilerin yeni konut alımı için yaptığı harcamalar yatırım harcaması olarak kabul edildiğinden tüketim harcamalarında yer almaz.
I (Yatırım): İşletmelerin sabit sermaye stoklarına yaptığı ilavelerle stoklara yaptığı ilaveler ve tüketicilerin yeni konut alımı için yaptığı harcamalardır.
G (Kamu harcamaları): Devletin mal ve hizmet üretimini gerçekleştirebilmek için yaptığı harcamalardır. Devletin yaptığı karşılıksız ödemeler (Transfer ve faiz ödemeleri) kamu harcamaları dışındadır.
X (İhracat): Bir ülkenin diğer ülkelere sattığı mal ve hizmetlerdir.
M(İthalat): Bir ülkenin diğer ülkelerden aldığı mal ve hizmetlerdir.
X-M=Net ihracat negatif ise ithalat büyüktür. Pozitif ise ihracat büyüktür.
-Üretim ya da katma değer yönünden GSYİH
Bir ekonomide farklı sektörlerin ürettikleri mal ve hizmetlerin parasal değerlerinin toplanması veya bir üretim sürecinin her aşamasında yaratılan katma değerlerinin toplamıdır.
-Gelir yönünden GSYİH
Bir ekonomide elde edilen üretim faktörleri gelirlerinin toplamıyla elde edilen değerdir.
GSYİH=Ücret+faiz+rant+kar+amortisman+dolaylı vergiler
MİLLİ GELİR
GSMH=GSYİH+NFG-AMORTİSMAN (Ekonominin net üretim gücünü gösterir.
Milli Gelir=Net milli hasıla-Dolaylı vergiler
Kişisel gelir=Milli gelir-Dağıtılmamış kurum karları-Sosyal güvenlik ödemeleri-Kurumlar vergisi+transferler+faiz getirisi + kar payları
Harcanabilir gelir=Kişisel gelir-Dolaysız vergiler
Gayri safi yurt içi hasıla yıllık hesaplandığı gibi belirli zaman periyotlarında da hesaplanabilir. Ülkemizde çeyrek/yıl dönemlerinde TÜİK tarafından yayınlanmaktadır.2023 yılı 3. Çeyrek GSYH hesaplamaları geçtiğimiz günlerde TÜİK tarafından yayınlandı. Buna göre;
Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYH) 2023 yılı üçüncü çeyreğinde %5,9 arttı
GSYH 2023 yılı üçüncü çeyrek ilk tahmini; zincirlenmiş hacim endeksi olarak, bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %5,9 arttı.
İnşaat sektörü 2023 yılı üçüncü çeyreğinde %8,1 arttı
GSYH'yi oluşturan faaliyetler incelendiğinde; 2023 yılı üçüncü çeyreğinde bir önceki yıla göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak; inşaat %8,1, sanayi %5,7, finans ve sigorta faaliyetleri %5,1, hizmetler %4,3, kamu yönetimi, eğitim, insan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyetleri %3,6, gayrimenkul faaliyetleri %2,7, diğer hizmet faaliyetleri %2,2, bilgi ve iletişim faaliyetleri %1,7 ve tarım sektörü %0,3 artarken mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetleri %2,5 azaldı. Ürün üzerindeki vergiler eksi sübvansiyonlar ise %16,5 arttı.
Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, bir önceki çeyreğe göre %0,3 arttı. Takvim etkisinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, 2023 yılı üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %5,1 arttı.
Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, bir önceki çeyreğe göre %0,3 arttı. Takvim etkisinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, 2023 yılı üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %5,1 arttı.
GSYH 2023 yılının üçüncü çeyreğinde cari fiyatlarla 7 trilyon 681 milyar 432 milyon TL oldu
Üretim yöntemiyle Gayrisafi Yurt İçi Hasıla tahmini, 2023 yılının üçüncü çeyreğinde cari fiyatlarla bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %79,8 artarak 7 trilyon 681 milyar 432 milyon TL oldu. GSYH'nin üçüncü çeyrek değeri cari fiyatlarla ABD doları bazında 295 milyar 815 milyon olarak gerçekleşti.
Hane halkı nihai tüketim harcamaları 2023 yılının üçüncü çeyreğinde %11,2 arttı
Yerleşik hane halklarının nihai tüketim harcamaları 2023 yılının üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak %11,2 arttı. Devletin nihai tüketim harcamaları %5,3, gayrisafi sabit sermaye oluşumu ise %14,7 arttı.
Mal ve hizmet ithalatı 2023 yılı üçüncü çeyreğinde %14,5, ihracatı ise %1,1 arttı
Mal ve hizmet ithalatı, 2023 yılının üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre zincirlenmiş hacim endeksi olarak %14,5, ihracatı ise %1,1 arttı.
İşgücü ödemeleri 2023 yılı üçüncü çeyreğinde %117,2 arttı
İşgücü ödemeleri, 2023 yılının üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %117,2 arttı. Net işletme artığı/karma gelir %50,7 arttı.
İşgücü ödemelerinin Gayrisafi Katma Değer içerisindeki payı %32,2 oldu
İşgücü ödemelerinin cari fiyatlarla Gayrisafi Katma Değer içerisindeki payı geçen yılın üçüncü çeyreğinde %26,1 iken, bu oran 2023 yılında %32,2 oldu. Net işletme artığı/karma gelirin payı ise %55,0 iken %47,0 oldu.
Kaynak: TÜİK
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
zozcivan@hotmail.com
