Yeri
Meclis-i Mebusan Caddesi’nin güney cephesinde, kuzey-güney doğrultusunda yer alan Tophane Kasrı, Tophane’de, Necatibey Caddesi üzerinde ve Nusretiye Camii’nin yanındadır. Eski Tophane Meydanı’nın en önemli ögelerinden biridir.
Tarihçe
Sultan Abdülmecid’in tasarımını beğendiği kasrı, İngiliz elçilik binasını inşa etmek üzere İstanbul’a gelen Mimar William James Smith yapmıştır. 1849’da yapımına başlanan inşaat 1852 yılında tamamlanmıştır. Nusretiye Camii, saat kulesi ve Tophane Çeşmesi’nin de bulunduğu meydanı süslemektedir. Tarihi meydan 1950’lerde bozulmuş, kasırla deniz arasına dükkânlar yapılmıştır.
Kasrın yapıldığı tarihteki önemi ve görkemli hali bugün neredeyse kaybolmuş vaziyettedir. Yolun yükselmesi sebebiyle yaklaşık olarak 1.50 metre alçalan yapının aynı zamanda etrafında düzensiz bir şekilde büyüyen ağaçlar nedeniyle fark edilemeyecek hale gelmiştir.
1958’de yolun genişletilmesi çalışmaları sırasında kasrın batısındaki Top Arabacıları Kışlası yıktırılmış, doğusuna liman binaları yaptırılarak kasrın denizle bağlantısı kesilmiştir.
Kasrın özellikleri
1.Öncelikle kasrın mimari her ne kadar İngiliz olsa da bu dönemin kasırlarından olan Ihlamur Kasrı, Beykoz Kasrı, Küçüksu Kasrı gibi yapılarda denetçinin Tophane Müşiri Halil Paşa olması hepsinin benzer özelliklere sahip olmasına yol açmıştır.
- Bu dönemde ahşap yapıların terk edildiğini ve kârgir yapıların inşa edildiğini görüyoruz.
Kasır, bu geleneğe uyarak yapılmış, denize paralel kuzey-güney doğrultusunda ve dikdörtgen şeklinde, iki katlı ve 10x22 m. ebadında konumlandırılmıştır.
- Dış yüzeyindeki süslemeler, ikinci katındaki konsollara oturtulan barok üslûptaki çıkma, kalem işi tavan süslemeleri ve mermer şömineleri kasrın en dikkat çekici özellikleri arasında yer alıyor.
- Kasrın tüm pencereleri yuvarlak kemerli olup, balustratlı bir çatı parapeti oluşturulmuştur. Yapının cephesi oldukça süslü olup, madalyonlar, kurdeleler, yatay ve dikey konumda yerleştirilmiş bitkisel motifler kullanılmıştır. Osmanlı mimari üslubunun Avrupa mimari üslubuna geçiş öğelerini barındıran kasırda ikinci kata yerleştirilen konsollar ve bu çıkmalardaki barok süslemeler dikkat çekmektedir. Ayrıca yapının içinde kullanılan kalem işleri, mermer şömineler yapıyı daha da zenginleştiren öğelerden bazılarıdır.
5.Yapı, dolgu alan üzerindedir. Bu durum; organik malzemelerde çürüme ve metal malzemelerde korozyona neden olurken, iç ve dış sıvası çimentolu harçla onarılmış olan yapıdaki bozulmaların, beden duvarının içlerine işlemesini engellemiştir. Yapıda en büyük hasarı ise hatalı onarımlar, işlev değişikliğinden kaynaklı imalatlar ve bakımsızlık oluşturmuştur. Restorasyon önerilerinde; yapıyı ilk haline dönüştürmek adına özgün dokuya zarar vermekten imtina edilerek, günümüzde özellikle süslemelerde gerçekleştirilen restorasyon uygulamalarına alternatif oluşturmak amaçlanmıştır.
İşlevleri
Dönemin padişahları, Tophane’deki askeri tesisleri sık sık ziyaret etmişlerdir. Bu gelişlerin amaçları, öncelikle üretilen topların imalatını görmek, imal edilen topların atış testlerini izlemek ve ziyaret nedeniyle şehre deniz yoluyla gelen yabancı devlet adamlarını karşılamak şeklinde sıralanabilir.
Bu amaçlarla yapılan mekân, bir çalışma, dinlenme ve seyir niteliklidir. Tarihî kayıtlara göre mekân, Rus Çarı’nın kardeşi Grandük Konstantin’in, Sultan Abdülmecid tarafından kabulüne de tanıklık etmiştir.
1885 Kasım’ında Doğu Rumeli sorununun ele alındığı İstanbul Konferansı, Osmanlı-Yunan Savaşı’nı bitiren 1897 tarihli Uluslararası Konferans ve Lozan Antlaşması sonrası Uluslararası Boğazlar Komisyonu Tophane Kasrı’nda toplanmıştır. Bunun yanı sıra II. Dünya Savaşı sırasında Sıkıyönetim Mahkemesi de burada toplanmıştır.
Uzun süre Malul Gaziler Yurdu olarak kullanılan yapı Mimar Sinan Üniversitesi’nin kullanımındayken restorasyona alınmıştır. Restorasyon halen devam etmektedir.
Osmanlı Arşivinden
Test atışlarını izlemek üzere gelen padişahların dinlenmesi için meydana bir de kasır yaptırılmış (Tophane Kasrı). Zaman zaman bina ve mefruşat tesviyesi yapılmış.[i] Tamtam (Tomtom) Mahallesi’nde karakolhane karşısından Ağahamamı (bugün yine sokak adıdır)’na kadar kaldırımın,[ii] dökümhanedeki fırının tamiri[iii] ve çevredeki derelerin temizlenmesi[iv] gibi faaliyetler, biraz da padişahların sık gelmesinden kaynaklanmış olmalıdır. Bunların yanı sıra;
- Tophane-i Amire önlerinde barutu tükenmiş yatmakta olan Avusturya harp gemisine barut verilmesine dair tezkire yazılmış,[v]
- Kars’ın kurtuluş günü dolayısıyla Tophane-i Amire’den top atılması için Hatt-ı Hümayun çıkarılmış,[vi]
- Tophane-i Amire’de dökülmüş eski toplardan birinin Londra’ya gönderilmek üzere İngiliz Sefaretine teslim edilmesi istenmiş,[vii]
[i] Tarih 29/R/1267 Hicri, (M: 03 Mart 1851) Dosya: 229, Gömlek: 13777
[ii] Tarih 08/S/1268 Hicri, (M: 28 Mayıs 1852) Dosya. 225, Gömlek: 7670
[iii] Tarih 02/Ca/1270 Hicri, (M: 23 Şubat 1852) Dosya: 295, Gömlek: 11963
[iv] Tarih 28/Ş/1267 Hicri, (M: 28 Haziran 1851) Dosya: 38, Gömlek: 3
[v] Tarih 27/C/1264 Hicri, (M: 31 Mayıs 1848) Dosya. 131, Gömlek: 97
[vi] Tarih 01/S/1272 Hicri, (M: 13 Ekim 1855) Dosya: 330, Gömlek: 21545
[vii] Tarih 14/B/1273 Hicri, (M: 10 Mart 1857) Dosya: 180, Gömlek: 90
