Kısa açıklama
Zengezur ya da Nahçıvan Koridoru, İkinci Karabağ Savaşı'nın Azerbaycan tarafından kazanılmasından sonra Azerbaycan ve Ermenistan arasında imzalanan ateşkes antlaşmasının 9. maddesi gereğince Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında bağlantıyı sağlayan koridordur.
Koridor, Nahçıvan'dan Türkiye'ye, Akdeniz üzerinden diğer batı ülkelerine; Çin, Orta Asya-Azerbaycan-Türkiye-Avrupa transit-ulaşım hattını kullanma imkânı sağlar.
Nahcivan Azerbaycan neden ayrı?
Nahçıvan, Türkiye'nin de taraf olduğu 1921 Moskova ve Kars Antlaşmaları uyarınca özerk statüsü devam etmek kaydıyla Azerbaycan'a bırakılmıştır. Bu çerçevede Türkiye de Nahçıvan'ın statüsünün devamında dolaylı olarak bir güvence unsuru haline gelmiş ve Nahçıvan'ın toprak bütünlüğünü kabul etmiştir.
Ters tepen proje
2023 Eylül ayında C/B Erdoğan, Zengezur Koridoru projesi için İran'dan da "olumlu sinyaller gelmesinin sevindirici" olduğunu söylemiş, ancak İran tarafından yapılan üst düzey açıklamalarda projeye destek gelmediği görülmüştü. İranlı yetkililer, projenin "bölgede NATO varlığı için zemin hazırlayacağı" görüşünü ileri sürmüşlerdi.
Bu karşı görüş üzerine Ermenistan Güvenlik Konseyi Sekreteri ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı Yardımcısı, 4 Ekim'de İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi de dahil olmak üzere üst düzey İranlı yetkililerle Tahran'da ayrı ayrı görüşmelerde bulunmuşlardı.
Görüşmelerden sonra İran C/B Reisi, her iki ülkeyle görüşmesinde Zengezur'un "Bölgedeki ülkelerin ulusal güvenliğine yönelik bir tehdit olduğu için İran'ın şiddetle karşı çıktığı" bir proje olduğunu vurgulamıştı.
Bu yıl 6 Eylül günü yapılan görüşmelerde ise İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ni Azerbaycan’ın diğer bölgelerine bağlayacak Zengezur Koridoru projesiyle ilgili, İran'ın komşu ülkelerinin sınırlarında herhangi bir değişikliğin ülkesi için kırmızı çizgi anlamına geldiğini ve "tümüyle kabul edilemez" olduğunu belirtmiştir.
Açıklama, Rusya'nın Azerbaycan ve Ermenistan arasında bir barış anlaşması üzerinde mutabakatın sağlanması ve karadan bir koridor açılmasına yönelik çalışmalar konusunda "iletişimin açık tutulmasından" yana olduğunu açıklamasından sonra yapılmış,
"Bölgesel barış, güvenlik ve istikrar sadece bir tercih değil, milli güvenliğimizin temel direğidir. Kuzeyden, Güneyden, Doğudan, Batıdan komşularımızın toprak bütünlüğüne veya sınırların yeniden çizilmesine yönelik herhangi bir tehdit kesinlikle kabul edilemez ve İran için kırmızı çizgidir" ifadeleri kullanılmıştır.
İran’ın endişeleri
**İran’ın kuzeybatısında 200.000 civarında Ermeni yaşamakta ve adeta diaspora gibi görev yürütmektedir. İran, 17’nci yüzyılda Nahçıvan’in yerleşik halkı olarak gördüğü ve buradan gelen büyük çoğunluğu İsfahan’a yerleştirmiştir. Gerek duyduğunda bu kitleyi Türkiye’ye karşı propaganda aracı olarak kullanabilecektir.
**Her iki ülke 2007 yılında İran petrolünün Ermenistan’da Rus yapımı tesislerde işlenmesi için demiryolu yapımı anlaşması imzalamıştır. 2014 yılında enerji nakil hattı anlaşması yapılmış, 1015’te üçüncü nakil hattının anlaşması tamamlanmıştır. Bu hat 2018 yılında tamamlanmıştır. 2021 yılında da madencilik, gıda ve beyaz eşya konularında anlaşmalar imzalanmıştır. İki ülke arasında bu yıl içinde de 500 milyon dolarlık silah anlaşması yapılmıştır. İran, bunların zarar göreceğinden çekinmektedir. Dolayısıyla Tahran, başından beri Kafkaslarda "jeopolitik değişiklikler" istemediğini belirterek projeye karşı çıkmaktadır.
** Zengezur Koridoru’nun açılmasıyla İran’ın Ermenistan ile bağlantısının kopmasına ve İran’ın Karadeniz’e çıkışının engellenmesine yol açacaktır.
Zengezur Koridoru’nun önemi[1]
- Azerbaycan ile Nahçıvan arasında açılacak yeni ulaşım bağlantısı çok önemlidir. Öyle ki Orta Asya’dan Azerbaycan’a ulaşan ulaşım yolları Nahçıvan’da kesilmekte Azerbaycan'ın Nahçıvan ve sonrasında Türkiye ile bağlantı kurması engellenmiş olmaktaydı. Zengezur Koridoru'nun hayata geçirilmesiyle Türk Dünyası’nın birbirleriyle olan ticari, lojistik ve siyasi bağları güçlenecektir.
- Karabağ Zaferi’nden sonra imzalanan anlaşmanın 9. maddesinde, Rusya’nın Zengezur Koridoru üzerinde kontrolü elinde bulunduracağı hükmü yer alsa da kendini bölgesel bir güç olarak gören İran, Azerbaycan’ın bölgedeki güç dengesinin kendi aleyhine değişmesini arzu etmemekte ve söylemlerini sık sık dile getirmektedir.
- Zengezur’un geleceğinin ve burada güvenliğin nasıl sağlanacağının, bölge ülkelerinin ajandalarında olması önemli. Zengezur, Türk Dünyası'nın parlayan yıldızı olabilir ancak potansiyelinin ortaya çıkarılması için üzerindeki gölgelerin, belirsizliklerin ortadan kaldırılması gerekiyor. Tarihi Türk yurdu olan bu coğrafyanın parlayan bir yıldız haline getirilmesi; bölgede zenginliğin, refahın ve çok boyutlu işbirliklerinin geliştirilmesi, sürdürülebilir kılınmasıyla doğrudan bağlantılı.
Yorumlama
Bugün için Türkiye-Rusya ilişkileri iyidir. Yarın bu ilişkiler kötü gitmeye başlarsa Rusya, Zengezur Koridoru’nun açılmasında sıkıntılar yaratabilir. Eski dostu Ermenistan’ın yanında yer alabilir
[1] Dr. Ayşegül Ketenci, Uluslararası İlişkiler Uzmanı
