Rus yazarlarından ve General Maslofski, Paul Maratoff, General Nikolski, 3’üncü Ordu
Kurmay Başkanlığı yapan Alman subayı Yarbay Guze ve Larşer gibi yabancı yazarlar
Sarıkamış Kuşatma Harekâtı’nı geniş bir şekilde inceleyerek düşüncelerini yazmışlardır.
Yazarlar genel olarak şu noktalarda birleşmişlerdir:
Rakamlarla özet bilgi
3’üncü Ordu’nun 75.000’i muharip olmak üzere genel insan mevcudu 112.000’i buluyordu.
Sonradan Erzurum depolarından alınan 6.000 erle birlikte ordunun mevcudu 118.000’e
yükselmişti. 1
Sarıkamış muharebelerinin kayıpları hakkında Türk ve Rus yazarlarıyla diğer tarafsız
yazarların ortaya koyduğu rakamlar bazı noktalarda birleşmekle beraber farklılıklar
göstermektedir.
Örneğin; Fransız tarihçi yazar Larşer, Büyük Harp’te Türk Harbi adlı kitapta 3’üncü Türk
Ordusu’nun Sarıkamış Kuşatma Harekâtı’na 150.000 kişi ile başladığını, 90.000 şehit, 40-
50.000 şehit verdiğini ve muharebelerin sonunda 12.000 kişi kaldığını yazmaktadır.
Harekât esnasında 3’üncü Ordu Kurmay Başkanlığı Yardımcılığını yapan Alman Guze,
yayınladığı hatıralarında 30.000 şehit, 7.000 esir verildiğini, Erzurum bölgesinde toplanan
12.000 erle birlikte 42.000 erin geri döndüğünü bildirmektedir. Rus generali Maslofski Türk
kayıplarını daha fazla göstermektedir.
Bir örnek
Sarıkamış Kuşatma Harekâtı yenilgisi, Türk harp tarihinin pek acı bir olayıdır. Türk ordusu
ağır koşullar altında yaptığı bu muharebede kahramanca savaşmış ve Rus ordusuna
yenilmemiştir. Onu yenen çetin arazi, şiddetli kış ve yoksulluk olmuştur.
9’uncu Kolordu Komutanı İhsan Paşa’nın, 2 Ocak 1915 günü verdiği raporda kolordunun
genel mevcudu 12 top, 12 makineli tüfek ve 344 erden ibaretti. 3 Ocak günü Hafız hakkı Paşa,
9’uncu Kolordu bölgesini denetlemiş ve kolorduyu bitkin durumda görmüştür. Aynı gün 90
mevcutlu bir bölükle kolorduyu takviye etmiştir.
Bu bölük, çok zayıflamış olan 29’uncu Tümen’in gerisine sürülmüştü. Tümenin 200 m. kadar
gerisinde kolordu karargâhı konuşlanmıştı. 4 Ocak 1915 günü öğleden sonra Türk
mevzilerinin derinliğine dalan 154’üncü Rus Piyade Alayı’nın 14’üncü Bölüğü, 9’uncu
Kolordu karargâhına sokularak kolordu komutanı Kor. K. İhsan Paşa) ve beraberinde bulunan
10 kadar subay ve eri teslim almıştır. 9’uncu Kolordu, sağ kalan pek az mevcuduyla Ruslara
esir düşmüş, 10’uncu Kolordu mevcudunun % 80’ini kaybetmiştir.
Türk belgelerinde
Türk arşiv kayıtlarından ve yazarlarımızdan elde edilen bilgilere göre, Ruslar muharebe
esnasında 7.000 esir aldıklarını, muharebeden sonra 23.000 ölü gömdüklerini resmi
yayınlarında belirtmişlerdir.
11’inci Kolordu bölgesinde 10.000, muharebe hatları gerisinde donma ve hastalık nedeniyle
20.000 erin daha öldüğünün sanıldığı ve kayıpların toplamının 60.000’i bulduğu
belirtilmektedir.
Hastalıklar ve hastaneler
Bu muharebede ölü sayısının fazla olmasının nedenlerinden biri de yeteri kadar sağlık
personeli ve hastanenin olmamasıdır. 3’üncü Ordu’nun giyim kuşam durumu ile beslenme
durumu da yetersizdir. Örneğin; Erzurum’da sadece 900 kişilik bir hastane vardır. Halbuki
bazı günlerde 15.000 civarında hasta ve yaralı Erzurum’da toplanmıştır. Bu hastalar odun
yığınları gibi çadırların içinde birbirlerinin üzerine yığılmış ve tedavileri yapılamamıştı.
Sarıkamış muharebelerinden sonra çıkan tifüs hastalığı da durumu daha kötü hale getirmişti.
Bu hastalıktan dolayı verilen kayıplar pek ağırdı. 3’üncü Ordu Komutanı Hafız Hakkı Paşa da
ölenler arasındaydı. Bu nedenle muharebeden sonra verilen kayıplarla Sarıkamış muharebesi
süresince verilen kayıplar birbirine karıştırılmamalıdır.
Rus Kafkas Ordusu’nun kayıpları
Giyim kuşam ve beslenme durumu iyi olan Rus Ordusuna kış şartları pek etki etmemişti.
Rusların kendi açıklamalarında, muharebede 20.000, donma nedeniyle de 9.000 ölü verdikleri
belirtilmiştir. Buna tarafımızdan alınan 3.000 civarındaki esir de eklenecek olursa Rusların
kayıplarının tamamının 32.000 olduğu söylenebilir. (Devam edecek)
1 Mareşal Fevzi Çakmak, “Büyük Harpte Şark Cephesi Hareketleri”, Gnkur. Matbaası-Ankara, 1936, s: 79
