Kültürün kelime anlamı en geniş terimlerden biridir. Aslında “culture” kültür kelimesi öncelikle tarım ve toprağın işlenmesi anlamına gelmektedir. 16. yüzyılla birlikte bu tanım akıl, mantık ve kişiliğin geliştirilmesi, kültürlü ise eğitimli manasında kullanılmaya başlar. Aynı zamanda yüksek sanat pratiklerini de simgeler. 19. yüzyıla gelindiğinde kültür bir toplumun genel yaşam tarzı, alışkanlıkları, inançları, gelenekleri, entelektüel seviyesini işaret eder.
Daha geniş anlamıyla ele alındığında kültür üç özelliği de aynı anda taşıyan ürün ve hizmetlerin üretim, tüketim ve değişim alanlarını içeren çok geniş ve daha fonksiyonel bir anlam kazanır. Yapımında bir yaratıcı form içeren, sembolik bir mana üretme ve etkileşim tetikleme amacı taşıyan, telif kapsamına giren tekil ürün, hizmet ve aktivitelerin tamamı kültür sektörünün alanını kapsar.
Kültürün ekonomide istihdam yaratma kapasitesi, imalat sektöründen hizmet sektörüne geçen ekonomilerde lokomotif görevi görmesi, ekonomistleri bu etkiyi analiz etme ve makroekonomik etkisini incelemeye yöneltmiştir. Baumol (2006), Throsby (2001) bu alanda ilk başvurulacak kaynaklardandır. Baumol yeni ekonomilerin yaratıcı endüstrileri nasıl etkilediğini, yeni iletişim teknolojilerinin, sosyal medya platformlarının sanat piyasasını nasıl beslediğini ve değiştirdiğini inceler. Ancak ekonomistlerin araştırmalarına konu olan esas konular kültürün gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ekonomik performansına, yani net ihracatına, gayri safi milli gelirine, istihdamına etkileri üzerine olmaktadır. Kültür ve sanat politikaları birçok ülke için detaylı ve uzun vadeli raporlarla ele alınmıştır. Ulusal sanat konseyi (NAC National Art Council ya da National Endowments of Arts) tarzı özerk yapılar özellikle Anglosakson ülkelerde öne çıkmaktadır.
Ekonomi politikaları tasarımında kültür politikalarının ne şekilde yer alması gerektiği ve fonlama stratejileri, sanata ve kültüre devlet desteği kültür ekonomisinin en önemli alanlarından biridir. Normatif bir yaklaşım olan piyasa başarısızlığı argümanlarının çekiciliğine rağmen verilere dayalı ampirik literatür, devlet desteğinin pozitif örneklerini destekler niteliktedir. Bu çalışmaların belki de ilk örneği Peacock’ın (1969) makalesidir. Peacock daha yeni çalışmalarında da özelleştirmelere rağmen sanat ve kültür alanında devletin varlığını sürdürmesinin hangi şartlara bağlı olduğunu inceler. Bireyler devletin kendileri için en doğrunun ne olduğu konusunda söz sahibi olmasını ne kadar istiyor? Devletin birey için en doğru olana karar vermesine razı olan anlayışa göre, üreticilerin çıkarları devletin kültür politikalarının tasarlanmasında baskın çıkarken, üretimde ve dağıtımda verimlilik baskısı kaçınılmazdır.
(Yukarıdaki metni politik yol sitesinden alıntıladım.)
2023 yılı kültür ekonomisi ve kültürel istihdam istatistikleri TÜİK tarafından yayınlandı. Buna göre;
Kültür harcamaları %84,7 arttı
Kültür harcamaları 2023 yılında 2022 yılına göre %84,7 artarak 276 milyar 338 milyon 253 bin TL oldu. Kültür harcamalarının, gayrisafi yurt içi hasılaya oranı 2023 yılında %1,0 olarak gerçekleşti.
Genel devlet kültür harcamalarının payı %64,3 oldu
2023 yılında toplam kültür harcamaları içinde genel devlet harcamalarının payı %64,3 oldu. Genel devlet kültür harcamaları önceki yıla göre %98,1 artarak 177 milyar 594 milyon 791 bin TL olurken, harcamaların %67,9'u merkezi devlet bütçesinden gerçekleşti. Genel devlet kültür harcamalarında en yüksek pay %24,4 ile mimarlık alanında oldu.
Hane halkı kültür harcamasının %22,0'ı veri işlem ekipmanlarına yapıldı
Hane Halklarının 2023 yılında gerçekleştirdiği kültür harcamalarında; veri işlem ekipmanları %22,0, televizyon ve ekipmanı %21,0 ve kitaplar %15,0 paya sahip oldu.
Kültürel sektörlerin faktör maliyetiyle katma değeri %94,0 arttı
Kültürel sektörlerde faaliyet gösteren girişimlerin faktör maliyetiyle katma değeri %94,0 artarak 108 milyar 214 milyon 593 bin TL oldu. Katma değerin %22,2'si kayıtlı medyanın basılması ve çoğaltılması, %13,0'ı sinema filmi, video ve televizyon programları yapımcılığı, ses kaydı ve müzik yayımlama faaliyetleri ve %12,1'i mücevher ve benzeri eşyaların imalatı alanında faaliyet gösteren girişimler tarafından üretildi.
Kültürel mal ihracatı %47,7 artarken, kültürel mal ithalatı %87,5 arttı
Kültürel mal ihracatı bir önceki yıla göre %47,7 artarak 263 milyar 740 milyon 463 bin TL olurken, kültürel mal ithalatı bir önceki yıla göre %87,5 artarak 149 milyar 553 milyon 210 bin TL oldu. Kültürel mal ihracatının toplam mal ihracatı içindeki payı 2023 yılında %4,3 olurken, kültürel mal ithalatının toplam mal ithalatı içindeki payı %1,8 oldu.
Kültürel istihdam %9,0 arttı
Kültürel istihdam 2023 yılında bir önceki yıla göre %9,0 artarak 743 bin kişi oldu. Kültürel istihdamda olanların %60,8'i 30-54 yaş grubunda, %28,8'i 15-29 yaş grubunda, %10,4'ü ise 55 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldı.
El sanatları çalışanlarının payı %38,5 oldu
Kültürel istihdamın %89,3'ünü kültürel meslek alanlarında, %10,7'sini ise kültürel olmayan meslek alanlarında çalışanlar oluşturdu. Kültürel istihdamda olanların %38,5'ini el sanatları çalışanları, %18,7'sini mimarlar, planlamacı ve tasarımcılar, %9,9'unu yaratıcı sanatçılar ve sahne sanatçıları, %9,3'ünü ise yazarlar, gazeteciler ve dilbilimciler oluşturdu.
Mimarlık ve uzmanlaşmış tasarım faaliyetlerinin payı %11,1 oldu
Kültürel faaliyet alanlarına göre; mimarlık ve uzmanlaşmış tasarım faaliyetlerinde çalışanların toplam kültürel istihdam içindeki payı %11,1, yaratıcı sanatlar, gösteri sanatları ve eğlence faaliyetlerinde çalışanların payı %5,6, programcılık, yayıncılık ve haber ajanslarının faaliyetlerinde çalışanların payı ise %4,3 oldu.
Kaynak: TÜİK
ZAFER ÖZCİVAN
