En basit şekliyle bir işletmede, satış bütçesi, insan kaynakları bütçesi, hammadde ve yarı mamul bütçesi, genel giderler bütçesi, ambalaj bütçesi gibi her birim belirli bir dönem için gelir ve giderlerini belirlemeye çalışırlar. Ve bütün bunların birleşimiyle işletme bütçesi oluşacaktır. Bütçe bildiğiniz gibi tahmin demektir. Yapılan bu tahminlerin tutması en ideal olanıdır.
İşte devlet bütçesi de hükümete bağlı tüm birimlerin yani bakanlıkların bütçelerinin birleştirilmesi ile devlet bütçesi oluşmaktadır. Örneğin hazine ve maliye bakanlığı yıl içinde ne kadar vergi toplanacağını, ulaştırma bakanlığı ülkede yapılacak yol,köprü,tünel gibi ulaşım yatırımlarının ne kadar olacağını, turizm bakanlığı ülke turizmi için yapılacak yatırım bedellerini, tarım bakanlığı izlenecek politika gereği yapılacak destekleri, içişleri bakanlığı ülke güvenliği için yapılması gereken işlemleri, aile bakanlığı yapılacak sosyal yardım, tesis gibi giderleri belirledikten sonra (diğer bakanlıklar da aynı şekilde ) bu veriler birleştirilerek devlet bütçesi strateji ve bütçe başkanlığı birimi tarafından oluşturulmuş olur. Yukarıda bahsettiğim gibi bütçe tahmin anlamına geldiğinden her zaman veriler gerçekleşmeyebilir. Özellikle deprem, su baskını, yangın gibi doğal afetler, savaşlar gibi nedenlerden dolayı bütçe açığı oluşabilir. Bu durumda hükümet ek bütçeye gereksinim duyabilir. Ek bütçe ise zam ve vergi demektir. Çünkü devletin gelirleri vergi ve kamu iktisadi teşebbüslerinden elde edilen gelirlerdir. 2023 yılında yaşadığımız deprem felaketini unutmamız mümkün değildir. Afet sonucunda depremzedelere verilen hizmetler, yapılan ve yapılmakta olan sosyal konutlar, yiyecek içecek yardımları gibi giderler bütçe açığının doğmasına sebep olmuş ve doğal olarak 1 trilyon 100 bin TL lik ek bütçe ihtiyacı doğmuştur. Dünyanın en büyük ülkesinde olsa bile yaşanan bu felaket sonucunda ekonomik olarak baş edebilmek kolay bir işlem değildir. Ekonomik olarak mutlaka olumsuzluklara sebep olacaktır. Bugün yaşadığımız yüksek enflasyonun sebeplerinden biri de budur.
Devlet bütçesi her yıl sonuna yaklaşılırken meclise sunulur ve onaylanır. Dolayısıyla önümüzdeki süreçte mecliste bütçe tartışmalarını, verilerini yazılı ve görsel basından izleyeceğiz. Genellikle muhalefet partileri yapılan oylamaya ya katılmazlar ya da kabul oyu vermezler. Bunun sebebini anlamak mümkün değildir. Devlet vatandaşına hizmet götürebilmek için her türlü yatırımı yapacak, her türlü sosyal yardım ve tesisleri açacaktır. Bunun için tabii ki bir gider söz konusudur. Bunlara karşı çıkmak için herhangi bir sebep olamaz.
Yukarıda bahsetmeye çalıştığım gibi bütçeden sapma savaş, doğal afet, ekonomik kriz dönemlerinde olabilir.
Hazine ve maliye bakanlığı verilerine göre merkezi yönetim bütçesi şubat ayında 310,1 milyar TL açık verdi. Basından aldığım bütçe gelişmeleri aşağıdaki gibidir.
Buna göre, merkezi yönetim bütçe giderleri Şubat 2024'te 689 milyar 905 milyon lira iken, bu yılın şubat ayında yüzde 49,8 artışla 1 trilyon 33 milyar 517 milyon liraya yükseldi. Böylece 2025'te merkezi yönetim bütçe giderleri için öngörülen 14 trilyon 731 milyar 14 milyon lira ödeneğin yüzde 7'si kullanılmış oldu.
Geçen yıl şubatta 98 milyar 968 milyon lira olan faiz dışı açık, bu yılın aynı ayında 170 milyar 403 milyon lira oldu.
Faiz hariç bütçe giderleri, geçen yılın aynı ayına göre, yüzde 40,7 artarak 893 milyar 828 milyon liraya yükseldi. Faiz hariç giderlerin bütçe ödeneklerine göre gerçekleşme oranı ise 2024'ün aynı ayında yüzde 6,5 iken, geçen ay yüzde 7 olarak hesaplandı.
Şubatta personel giderleri, geçen yılın aynı ayına göre yüzde 39,5 artarak 279 milyar 268 milyon lira olurken, personel giderleri için bütçede öngörülen 3 trilyon 475 milyar 521 milyon lira ödeneğin yüzde 8'i kullanıldı.
Sosyal güvenlik kurumlarına devlet primi giderleri şubatta geçen yılın aynı dönemine göre, yüzde 33,3 artışla 33 milyar 370 milyon liraya yükseldi ve bütçede öngörülen 434 milyar 991 milyon lira ödeneğin yüzde 7,7'si kullanılmış oldu.
Söz konusu dönemde, mal ve hizmet alım giderleri için bütçede öngörülen 1 trilyon 23 milyar 745 milyon lira ödeneğin, yüzde 5,9'u harcandı. Şubatta, yüzde 40,3 artışla 60 milyar 112 milyon lira mal ve hizmet alımı gideri gerçekleşti.
Cari transferler şubatta geçen yılın aynı ayına göre, yüzde 37,7 artarak 405 milyar 300 milyon lira oldu. Bütçede öngörülen 5 trilyon 813 milyar 438 milyon lira ödeneğin, yüzde 7'si kullanıldı.
Şubatta 65 milyar 297 milyon lira sermaye gideri yapılırken, sermaye transferi 27 milyar 212 milyon lira olarak gerçekleşti. Borç verme giderleri ise 23 milyar 269 milyon lira oldu. Faiz giderleri geçen yılın aynı ayına göre yüzde 154,8 artışla 139 milyar 688 milyon lira olarak kayıtlara geçti.
GELİRLER GİDERLERİ ŞUBATTA DA KARŞILAMADI
Merkezi yönetim bütçe gelirleri, geçen yılın şubat ayında 536 milyar 107 milyon lira iken, bu yılın aynı ayında yüzde 34,9 artarak 723 milyar 425 milyon liraya çıktı. Bütçe tahminine göre, bütçe gelirlerinin şubat ayı gerçekleşme oranı 2024'te yüzde 6,4 iken, geçen ay yüzde 5,7 oldu.
Vergi gelirleri tahsilatı, geçen ay 2024'ün şubat ayına göre yüzde 44 artarak 584 milyar 958 milyon liraya çıktı. Vergi gelirlerinin bütçe tahminine göre gerçekleşme oranı 2024'te yüzde 5,5 iken, geçen ay yüzde 5,3 olarak tespit edildi.
Genel bütçe vergi dışı diğer gelirleri, yüzde 2 artarak 97 milyar 222 milyon liraya çıktı. Özel bütçeli idarelerin öz gelirleri 31 milyar 470 milyon lira, düzenleyici ve denetleyici kurumların gelirleri 9 milyar 776 milyon lira olarak hesaplandı.
Vergi türleri itibarıyla şubatta geçen yılın aynı ayına göre, gelir vergisi yüzde 89,2, dahilde alınan katma değer vergisi yüzde 45,6, özel tüketim vergisi yüzde 41,8, banka ve sigorta muameleleri vergisi yüzde 101,9, ithalde alınan katma değer vergisi yüzde 9,7, damga vergisi yüzde 51,5, harçlar yüzde 62,1, diğer vergiler tahsilatı yüzde 32,9 artarken, kurumlar vergisi yüzde 16,8 azaldı.
ŞUBATTA GİDERLER YÜZDE 43,3 ARTTI
Merkezi yönetim bütçe giderleri, Ocak-Şubat 2024 döneminde 1 trilyon 457 milyar 873 milyon lira iken, bu yılın aynı döneminde yüzde 43,3 artışla 2 trilyon 89 milyar 859 milyon liraya yükseldi. Böylelikle 2025'te merkezi yönetim bütçe giderleri için öngörülen 14 trilyon 731 milyar 14 milyon lira ödeneğin, yüzde 14,2'si kullanılmış oldu.
Faiz hariç bütçe giderleri, ocak-şubat döneminde geçen yılın aynı dönemine kıyasla, yüzde 39,4 artarak 1 trilyon 787 milyar 152 milyon liraya çıktı. Faiz hariç giderlerin bütçe ödeneklerine göre gerçekleşme oranı yüzde 14 olarak hesaplandı.
Personel giderleri, söz konusu dönemde yüzde 38,7 artışla 638 milyar 421 milyon lira olurken, personel giderleri için bütçede öngörülen 3 trilyon 475 milyar 521 milyon lira ödeneğin yüzde 18,4'ü kullanıldı.
Sosyal güvenlik kurumlarına devlet primi giderleri, bu dönemde geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 36,2 artarak 75 milyar 704 milyon liraya yükseldi ve bütçede öngörülen 434 milyar 991 milyon lira ödeneğin yüzde 17,4'ü kullanılmış oldu.
Ocak-şubat döneminde mal ve hizmet alım giderleri için bütçede öngörülen 1 trilyon 23 milyar 745 milyon lira ödeneğin, yüzde 10,4'ü harcandı. Bu dönemde yüzde 52,3 yükselişle 106 milyar 452 milyon lira mal ve hizmet alımı gideri gerçekleşti.
Cari transferler yüzde 39,8 artarak, 809 milyar 502 milyon lira oldu. Bütçede öngörülen 5 trilyon 813 milyar 438 milyon lira ödeneğin, yüzde 13,9'u kullanıldı.
Söz konusu dönemde 93 milyar 547 milyon lira sermaye gideri, 27 milyar 874 milyon lira sermaye transferi yapıldı. Borç verme giderleri ise 35 milyar 652 milyon lira olarak hesaplandı.
FAİZ GİDERLERİ YÜZDE 72 ARTTI
Faiz giderleri yüzde 72,1 artarak, 302 milyar 707 milyon lira oldu.
Merkezi yönetim bütçe gelirleri ise geçen yılın ocak-şubat döneminde 1 trilyon 153 milyar 356 milyon lira iken, bu yılın aynı döneminde yüzde 42,2 artışla 1 trilyon 640 milyar 508 milyon liraya çıktı. Bütçe tahminine göre, bütçe gelirlerinin ocak-şubat dönemi gerçekleşme oranı 2024'te yüzde 13,7 iken, bu yılın aynı döneminde yüzde 12,8'e geriledi.
Vergi gelirleri tahsilatı, söz konusu dönemde geçen yılın ocak-şubat dönemine göre yüzde 49,2 artarak, 1 trilyon 377 milyar 625 milyon liraya ulaştı. Vergi gelirlerinin bütçe tahminine göre gerçekleşme oranı ise yüzde 12,4 olarak kayıtlara geçti.
Genel bütçe vergi dışı diğer gelirleri de yüzde 9,8 artarak, 201 milyar 250 milyon liraya çıktı. Özel bütçeli idarelerin öz gelirleri 47 milyar 788 milyon lira, düzenleyici ve denetleyici kurumların gelirleri 13 milyar 845 milyon lira olarak belirlendi.
Vergi türleri itibarıyla ocak-şubat döneminde geçen yılın aynı dönemine göre gelir vergisi yüzde 90,8, dahilde alınan katma değer vergisi yüzde 50, özel tüketim vergisi yüzde 39,9, banka ve sigorta muameleleri vergisi yüzde 101,5, ithalde alınan katma değer vergisi yüzde 16,7, damga vergisi yüzde 53,9, harçlar yüzde 54,1 ve diğer vergi gelirleri yüzde 43,9 artarken, kurumlar vergisi yüzde 18,6 azaldı.
Kaynak: Sözcü gazetesi
