Ermenistan’ın güneyinde yer alan Zengezur bölgesi, batıda Azerbaycan’ın Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, güneyde ise İran’la çevrelenmiştir. Rus İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra bölgede Azerî ve Ermeni güçleri arasında çatışmalara başlamıştır. Sovyetler Birliği sürecinde Zengezur, Sovyet Ermenistan’ına; Nahçıvan ise Sovyet Azerbaycan’ına bağlanmıştır. Bu kararla Azerbaycan toprakları ikiye bölünmüştür.
Zengezur üzerinden Azerbaycan ile Nahçıvan’ı birbirine bağlayan demiryolu ve karayolları o dönemde sorunsuz şekilde işledi. Sovyet döneminde iç sınırlar siyasi açıdan önem taşımadığı için bu bağlantı problemsiz yürütülmüştür.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte Dağlık Karabağ sorunu savaşa dönüşmüş, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki kara bağlantıları kapanmıştır. 1992’den itibaren Azerbaycan, Nahçıvan’a sadece İran üzerinden veya havayoluyla ulaşabilmiştir.
Azerbaycan 2023'teki son askeri operasyonuyla, 20 Eylül'de Dağlık Karabağ'da kontrolü ele geçirmiştir. Dağlık Karabağ'daki Ermeni ayrılıkçılar, silah bırakmayı ve Bakü yönetimiyle "bölgenin Azerbaycan'la yeniden entegre olması" için görüşmeler yapmayı kabul etmiştir.
Ermenistan, Hazar Denizi'ni Akdeniz'e ve Basra Körfezi'ne bağlayarak Ermenistan, Türkiye, Azerbaycan, İran ve Gürcistan arasında ticaret, enerji ve insan akışını kolaylaştırmak için önemli ulaşım ve iletişim altyapısı yatırımlarını öngören ve kendi kontrolüne daha fazla imkân veren "Barış Kavşağı" adlı alternatif bir projeyi önermiştir.
Zengezur Koridoru’nun önemi
Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında bağlantı sağlayacak olması bakımından Zengezur Koridoru önemli bir ulaşım projesi olarak karşımıza çıkmaktadır. İkinci Karabağ Savaşı'ndan sonra imzalanan ateşkes anlaşmasının 9’uncu Maddesi gereğince Koridor’un ele alınması yeniden gündeme gelmiştir. Koridor’un sağlayacağı avantajları,
***Azerbaycan anakarası ile Nahçıvan arasında doğrudan bir kara ve demir yolu bağlantısı kurmak,
***Türkiye ile Azerbaycan'ı ve dolayısıyla tüm Türk dünyasını birbirine bağlayacak önemli bir güzergâh tesis etmek
***Orta Asya'daki Türk devletleriyle ticari ve ekonomik bağları güçlendirmek
***Asya ile Avrupa arasındaki ticaret rotaların kısaltılmasını sağlayarak maliyetleri düşürmek şeklinde sıralayabiliriz.
***Ayrıca tören sırasında Trump’ın yaptığı açıklamaya göre, 1992’den beri Azerbaycan’a uygulanan ABD kaynaklı savunma kısıtlamalarının kaldırıldığı açıklanmıştır.
Yapım ve güvenlik sorunu
İlgili anlaşmanın 9’uncu maddesi, “Ermenistan Cumhuriyeti; insanların, araçların ve malların her iki yönde engelsiz hareketini organize etmek için Azerbaycan Cumhuriyeti'nin batı bölgeleri ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki ulaşım bağlantılarının güvenliğini garanti eder." İbaresi vardır.
Ermenistan’ın güneyindeki Syunik bölgesinden geçecek olan yaklaşık 44 kilometrelik Zengezur Koridoru’nun geliştirilmesi ve işletilmesi hakkı, 99 yıllığına ABD’ye verilmiştir. “Uluslararası Barış ve Refah için Trump Yolu” adıyla hayata geçirilecek olan proje otoyol, demiryolu, enerji hatları ve fiber optik altyapıyı kapsayacaktır. ABD yönetimi, koridorun işletmesinin Ermenistan yasaları çerçevesinde yürütüleceğini ve araziyi altyapı yatırımları için özel bir şirkete kiralayacağını açıklamıştır.
Memnun olanlar
Azerbaycan ve Ermenistan liderleri, ABD’nin bölgeye yerleşip asırlık kiralamaya girmesini kendi ekonomilerine destek olarak görmüşlerdir. Özellikle Trump’ın Aliyev’e övgüler düzmesi hiç de şaşırtıcı olmamıştır.
Gülücüklerle, sıkı tokalaşmalarla ve nazik sözlerle açılan koridordan yarın neler ortaya çıkacaktır kim bilir? Bu güzergâh üzerinde açılacak olan bütün tesisler (Benzin istasyonları, restoranlar, servis ve bakım yerleri vb) ABD menşeli olacak, kazanılan para da elbette ABD’ye akacaktır. Bu tesislerin arasında gizli veya açık kurulacak bir iki Amerikan dinleme üssü, Kürecik’e destek sağlayacaktır.
Memnun olmayanlar
Rusya, Gürcistan elinden çıkacak diye elini kana buladı. Eski Sovyet yanlılarının ve peyklerinin Batı’ya yanaşmasını istemeyen Rusya, Kırım’ı ve Ukrayna’yı ne hale getirdi, hepimiz gördük. NATO’nun Rusya’nın yakınlarına girmesini istemeyen Rus liderler, herhalde Amerika’nın bu kadar Rusya’nın dibine sokulmasını da istememişlerdir.
Gerek Çarlık döneminin gerekse SSCB döneminin Rusya’sı, sahip olduğu toprak ve varlıkların bu kadar hoyrat şekilde elden çıkmasına göz yummayacaktır. Güçlü olduğu anda buraya da müdahale edecektir.
İran ise ABD’nin kendi sınırları üzerinde bulunmasından son derece rahatsızlık duyduğunu belirtmiştir. Anlaşma sağlanmadan önce Zengezor Koridoru yerine Aras Koridoru’nu önermiştir.
Yani Bakü’den gelen otoyol ve demiryolu önce İran’a girecek, Aras Nehri boyunca devam edecek ve Nahçıvan’a geçecektir. Ancak İran bu projesinde geç kalmıştır.
Türkiye açısından ise durum hoş değildir. Azerbaycan’a büyük destek sağlayan Türkiye, üçlü görüşmeye davet edilmemiştir. Zengezur Koridoru'nun karayolu ve demiryolunun yanı sıra gaz ve petrol için boru hatlarını barındırması da mümkündür. Rus gazını almayı sonlandırmak isteyen AB, bunun için Azerbaycan ve Türkmenistan'dan daha fazla gaz almak istemektedir...
Fransa, koridorda bir ABD’li şirkete rol verilmesini hoş karşılamayabilir, Çin de pek memnun olmayabilir. Pekin’in bu olasılık karşısında Gürcistan ve İran üzerinden Avrupa’ya uzanan alternatif yolları önemseyeceği tahmin edilebilir. Nitekim Çin son yıllarda Gürcistan’daki Anaklia Limanı’nın inşası ve lojistik hatların geliştirilmesine ilgi duyuyordu.
Gürcistan da şimdiye kadar bağlantı yollarının kendi topraklarından geçmesinden memnuniyet duyarken şimdi güneyden geçecek yeni yolun imkânlarından istifade edemeyecektir.
Sonuç
Dört yıl kadar sürmesi planlanan bu yeni oluşumun bazı çekişme ve itişmelere yol açması kaçınılmazdır. ABD’nin bölgeye iyiden iyiye yerleşmesi, Çin’in Gürcistan üzerinden faaliyetlerini yürütmek istemesi sonucu ABD, Tiflis hükümetine de baskı uygulayacaktır.
Türkiye’nin Orta Asya devletleriyle ticari bütünleşmeye girmesi, mutlaka Amerikan menfaatlerinin öne çıkmasıyla kesilmesi veya yavaşlatılması muhtemeldir.
