1993 Karabağ’da meydana gelen çatışmalar Türkiye ve Ermenistan ilişkilerini olumsuz yönde etkilemiştir. 3 Nisan 1993’te Türkiye, Ermenistan'a tahıl sevkiyatını durdurmuş ve Ermenistan ile arasındaki kara sınırını kapatmıştır. Ermenistan ve Azerbaycan sınır kapılarının yeniden açılmış olması;
***Üstü kapalı bir abluka ve ambargonun neden olduğu tecrit ortadan kalkmıştır,
***Avrupa ve Orta Doğu pazarlarına potansiyel girişiyle birlikte Ermenistan için Türkiye pazarının ötesinde de daha iyi pazar erişimine de olanak tanımıştır.
***Ülkeler arasında rekabetin artırılması söz konusu olmuştur. Ermenistan'da emtiaya dayalı çok sayıda kartelin kurulması, öncelikle ülkenin kapalı sınırlar ile tecrit edilmesinin bir sonucu olarak, yalnızca ülkenin ekonomik ilerlemesinin bozulmasına hizmet etmiştir. Ancak Türkiye sınırının da açılacak olmasıyla rekabet sonucu Ermenistan ekonomisi karşılaştırmalı üstünlüğe dayalı olarak daha doğal bir yol izlenmesini sağlayacaktır.
Ticarî bağlar
Ermenistan, ihtiyaç fazlası elektriği Türkiye'nin doğusuna ihraç etme olanağıyla, bir enerji tedarikçisi ve tarım üreticisi olarak Türkiye'ye fayda sağlayabilecektir. Ayrıca, Ermenistan tarafında işgücü maliyetlerinin ucuzlaması, Türk tekstil ve küçük imalat şirketlerini Ermenistan'da yeni fabrikalar kurmaya teşvik edebilir.
Türkiye, 2020 sonunda yaşanan ve Ermenistan'ın Dağlık Karabağ'da Azerbaycan'a karşı yenilgisiyle sonuçlanan savaşın hemen ardından Erivan ile ilişkilerin normalleşmesine hazır olduğu mesajlarını vermeye başlamıştı. Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan da ülkesinde düzenlenen seçimleri kazanmasının ardından yaptığı açıklamalarda, Türkiye ile önkoşulsuz diyaloga hazır olduğunu söylemişti. (KARADENİZ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ, Sonbahar 2024, Y.16, S.31, s.493-510)
İlişkilerinin İyileşmesinde Ekonomik Potansiyeller
Ermenistan, sınırların kapalı olduğu süreçte Avrasya Ekonomik Birliği ve Avrupa Birliği arasında seçim yapmak zorunda kalmıştır. Rusya Başbakan Yardımcısı Alexey Overchuk, gazetecilere yaptığı açıklamada, Ermenistan'ın bir noktada Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) ile Avrupa Birliği (AB) arasında nihai bir seçim yapmak zorunda kalacağını belirtmiştir.
Avrasya Ekonomik Birliği (AEB), Rusya'nın liderliğinde kurulmuştur. Birlik; Rusya, Ermenistan, Belarus, Kazakistan ve Kırgızistan'ı bir araya getiren uluslararası bir ekonomik ortaklıktır. Tıpkı Avrupa Birliği modelinde olduğu gibi, bu yapı da üye ülkeler arasında malların, sermayenin, hizmetlerin ve iş gücünün gümrük engeli olmadan serbestçe dolaşabilmesini hedeflemektedir. Ermenistan birliğe 2015 yılından beri üyedir.
Ermenistan'ın dış ticareti de Azerbaycan sınır kapılarının açılmasıyla gelişmeye başlamıştır. Başlıca ihraç malları arasında metaller, değerli taşlar, enerji, içecekler, sebze ve meyveler olan Ermenistan doğal gaz, petrol, lastik mamulleri ve elektrikli makineleri de ithal etmektedir. Ermenistan ticaretini Rusya, Almanya, İran, Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Ukrayna ve Türkiye ile yapmaktadır.
Azerbaycan ve Türkiye ile barışın yeniden tesisi Ermenistan'ın ticaret açığını giderek azaltmıştır. Ermenistan Cumhuriyeti İstatistik Komitesi’nin yazdığı raporda Ermenistan'ın dış ticaret hacminin Ocak-Temmuz 2024 döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 95 artış göstererek 20 milyar 424,5 milyon dolara ulaştığı belirtilmiştir. Daha önce Ermenistan Ekonomi Bakanı: “Türkiye ile sınırın açılması ticaret hacmini 700-800 milyon dolara taşıyabilir” demişti. Bunu teyit eder gibi 2025 yılının Ocak-Temmuz döneminde ise, Ermenistan'ın ihracatı 2023 yılının aynı dönemine göre 2,2 kat artarak 8 milyar 738,7 milyon dolara ulaşmıştır.
Gelecek yıl için düşünceler
Ermenistan Parlamentosu, 2026 yılı devlet bütçesi görüşmeleri sırasında Ekonomi Bakanı Gevorg Papoyan, Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkilere, sınır kapılarının açılmasına ve olası ticaret ortaklığına dair değerlendirmelerde bulunmuştur. Papoyan, Türkiye ile sınırın açılmasının değerlendirildiğini belirterek, “Ermenistan-Türkiye sınırının açılmasının ticaret üzerinde nasıl bir ekonomik etkisi olacağını, hangi ithal edilen ürünlerin ihraç edilebileceğini değerlendiriyoruz” ifadelerini kullanmıştır.
Papoyan’a göre, Ermenistan Türkiye’den ilaç, elektrikli cihazlar ve yerli üretim için gerekli hammaddeler gibi ürünleri daha uygun fiyatla ithal edebilmektedir.
Sonuçta barışın tesis edilmiş olması Kafkaslara huzur getirmiş, zenginlik katmıştır. Türkiye, bu konuda her türlü desteği vermektedir. Bunun en bariz örneği de Gürcistan üzerinden Türkiye’ye kaçak giriş yapan Ermenilerdir. Bir Batı ülkesine gitmektense Türkiye’yi tercih etmelerinin sebepleri arasında iki ülkenin yakınlığı, vize kolaylığı, Avrupa'ya göre ucuzluğu ve Türkiyeli Ermenilerin varlığı sayılabilir.
