Ekonomi konuşulurken sık duyduğumuz bir söz vardır: “İnsanlar çıkarına uygun davranır.” Kâğıt üzerinde kulağa çok mantıklı gelir. Çünkü herkesin daha fazla kazanmak, daha az kaybetmek ve daha iyi yaşamak istediğini düşünürüz. Ancak günlük hayatın içine girince başka bir tabloyla karşılaşırız. İnsanlar çoğu zaman doğru olduğunu bildiği şeyi yapmaz. İşte ekonomide “bilgi ile davranış arasındaki boşluk” denilen mesele tam da budur.
Bir insan sigaranın sağlığa zarar verdiğini bilir ama içmeye devam eder. Bir kişi kredi kartı borcunun büyüyeceğini bilir ama yine de gereksiz harcamalar yapar. Bir çalışan tasarruf etmesi gerektiğini bilir ama maaş yatar yatmaz harcamaya başlar. Bir vatandaş yüksek enflasyonun zararlarını bilir ama fiyatlar daha da artacak korkusuyla ihtiyacından fazla alışveriş yapabilir.
Demek ki mesele sadece bilgi sahibi olmak değildir. Asıl mesele, o bilgiyi davranışa dönüştürebilmektir.
Eskiden ekonomistler insanların tamamen mantıklı kararlar verdiğini düşünüyordu. Hesap yapan, her seçeneği değerlendiren ve en iyi sonucu seçen bir insan modeli vardı. Fakat gerçek hayat bunun çok daha farklı olduğunu gösterdi.
Çünkü insan robot değildir.
İnsan korkar, heyecanlanır, acele eder, alışkanlıklarına bağlı kalır, çevresinden etkilenir ve bazen de duygularıyla hareket eder.
Sabah pazara giden bir vatandaşı düşünelim. Evden çıkarken sadece ihtiyaçlarını almayı planlıyor. Fakat pazara giriyor, fiyatların geçen haftaya göre arttığını görüyor. Sonra kendi kendine şöyle düşünüyor:
“Bugün almazsam yarın daha pahalı olabilir.”
Bir anda listede olmayan ürünler de sepete girmeye başlıyor.
Aslında kişi fiyatların sürekli yükselmesinin ekonomiye zarar verdiğini biliyor olabilir. Fakat davranışını belirleyen şey bilgi değil, korku oluyor.
Ekonomi sadece rakamlardan oluşmaz. İnsan psikolojisi de ekonominin içindedir.
Bunu son yıllarda çok daha açık gördük.
Örneğin herkes tasarrufun önemli olduğunu bilir. Küçük yaşlardan beri “ak akçe kara gün içindir” sözüyle büyürüz. Ancak birçok insan tasarruf yapmakta zorlanır.
Neden?
Çünkü insan bugünü yarından daha önemli görmeye eğilimlidir.
Bir vatandaş şöyle düşünebilir:
“Bu ay biraz daha harcayayım, gelecek ay birikim yaparım.”
Ama gelecek ay geldiğinde aynı düşünce tekrar eder.
Sonunda birikim bir türlü başlayamaz.
Bu durum sadece bireylerde görülmez. Şirketlerde de benzer durumlar vardır.
Bir işletme sahibi teknolojiye yatırım yapması gerektiğini bilir. Çalışan eğitiminin önemli olduğunu da bilir. Ama kısa vadeli masraflar gözünü korkutabilir.
Şöyle düşünebilir:
“Bu yıl idare edelim, seneye bakarız.”
Fakat ertelenen kararlar zamanla daha büyük maliyetlere dönüşebilir.
Devlet politikalarında bile bilgi ile davranış arasında boşluklar ortaya çıkabilir.
Ekonomik karar vericiler enflasyonla mücadele için yapılması gerekenleri teorik olarak biliyor olabilirler. Fakat siyasi baskılar, toplumsal beklentiler veya kısa vadeli kaygılar nedeniyle farklı davranışlar görülebilir.
Çünkü gerçek hayat kitap sayfaları kadar sade değildir.
Burada önemli olan nokta şudur:
İnsanların doğru bilgiye ulaşması tek başına yeterli değildir.
Örneğin düşünelim; bir belediye elektrik tasarrufu konusunda halka eğitim veriyor. İnsanlara lambaları kapatmaları, gereksiz enerji kullanımından kaçınmaları anlatılıyor.
Ancak birkaç hafta sonra insanların büyük bölümü eski alışkanlıklarına dönüyor.
Çünkü davranışı değiştirmek bilgi vermekten daha zordur.
Alışkanlıklar, günlük düzen, çevre etkisi ve psikoloji çoğu zaman bilgiden daha güçlü olabilir.
Bugün marketlerde bunu çok net görüyoruz.
Kasaların yanına dizilen küçük ürünleri düşünün. Sakızlar, çikolatalar, içecekler...
İnsanların çoğu bunları alışveriş listesine yazmaz. Fakat sıra beklerken satın alır.
Bu durum tesadüf değildir.
İnsan davranışlarının nasıl işlediği yıllardır araştırılıyor. İnsanlar yorgunken, acele ederken veya stres altındayken daha farklı kararlar verebiliyor.
Yani bilgi bir tarafta duruyor, davranış başka bir tarafta ilerleyebiliyor.
Ekonomide son yıllarda davranışsal ekonomi adı verilen alan tam da bu konuya yoğunlaşıyor.
Bu yaklaşım şunu söylüyor:
İnsanları sadece matematiksel hesap yapan varlıklar olarak görmek yeterli değildir.
İnsan aynı zamanda duygusal bir varlıktır.
Bu yüzden ekonomik sistemlerin de buna göre tasarlanması gerekir.
Örneğin bazı ülkelerde çalışanlar otomatik olarak emeklilik tasarruf sistemine dahil ediliyor. İstemeyen çıkabiliyor.
İlginç olan şu: İnsanlar kendi başına başvuru yapmak zorunda kaldığında katılım daha düşük oluyor. Ancak sistem otomatik olunca daha fazla kişi tasarruf etmeye başlıyor.
Bilgi aynı bilgi.
İnsanlar yine tasarrufun faydasını biliyor.
Fakat davranışı değiştiren şey sistemin tasarımı oluyor.
Aslında hayatın birçok alanında benzer bir tablo var.
Hepimiz sağlıklı beslenmenin iyi olduğunu biliyoruz.
Hepimiz fazla borçlanmanın riskli olduğunu biliyoruz.
Hepimiz geleceği düşünmenin önemli olduğunu biliyoruz.
Ama bilgi ile uygulama arasındaki köprü bazen kurulamayabiliyor.
İşte ekonominin en büyük zorluklarından biri de burada ortaya çıkıyor.
Çünkü bir ülkenin ekonomik başarısı sadece rakamlarla ilgili değildir. İnsanların o rakamlar karşısında nasıl davranacağı da önemlidir.
Belki de bugün kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:
Sorun gerçekten bilgi eksikliği mi, yoksa bildiklerimizi hayata geçirememek mi?
Çünkü bazen mesele neyi bilmediğimiz değil, bildiğimiz şeyi neden yapamadığımızdır.
Ve ekonominin görünmeyen yüzlerinden biri de tam olarak budur: İnsan aklı ile insan davranışı her zaman aynı yolda yürümeyebilir.
