Ekonomi denildiğinde çoğumuzun aklına para, maaş, enflasyon, faiz, döviz, kredi ve fiyatlar gelir. Oysa ekonomik hayat sadece rakamlardan ibaret değildir. İnsanların para kazanma, harcama, borçlanma, tasarruf etme ve yatırım yapma kararlarının arkasında güçlü bir başka unsur daha vardır: psikoloji.
Aynı maaşı alan iki insanın parayı kullanma biçimi neden birbirinden tamamen farklı olabilir? Bir kişi geleceği düşünerek tasarruf ederken diğeri eline geçen parayı hemen harcayabilir. Bir vatandaş fiyatların daha da artacağından korkup ihtiyacından fazla alışveriş yaparken, bir başkası “nasıl olsa fiyatlar düşer” diyerek bekleyebilir.
İşte bütün bunlar bize şunu gösteriyor: Ekonomik davranış sadece hesap kitap işi değildir. Duygularımız, korkularımız, beklentilerimiz, alışkanlıklarımız ve geçmişte yaşadıklarımız da cüzdanımızı yönetir.
ENFLASYON SADECE CEBİ DEĞİL, PSİKOLOJİYİ DE ETKİLİYOR
Yüksek enflasyon dönemlerinde insanların ekonomik davranışları önemli ölçüde değişir. Vatandaş bugün aldığı bir ürünün gelecek ay daha pahalı olacağını düşünüyorsa, alışveriş kararını öne çekebilir.
Örneğin bir aile, “Buzdolabına gerçekten ihtiyacımız var mı?” sorusundan önce “Gelecek ay daha pahalı olacak mı?” diye düşünmeye başlayabilir. Bu durumda ihtiyaçtan çok fiyat beklentisi karar üzerinde etkili olur.
Benzer durum gıda alışverişinde de görülür. Fiyatların sürekli arttığı dönemlerde insanlar daha fazla stok yapmaya yönelebilir. Un, yağ, bakliyat, temizlik ürünleri gibi temel ihtiyaçlarda “bugün alayım, yarın daha pahalı olur” düşüncesi ortaya çıkar.
Bu davranışın altında sadece ekonomik hesap yoktur. Kaybetme korkusu da vardır.
İnsan psikolojisi, sahip olduğu bir şeyi kaybetmeye karşı oldukça hassastır. Paranın satın alma gücünün azalması da vatandaş açısından bir çeşit kayıp olarak algılanır. Bu nedenle insanlar bazen ekonomik açıdan en doğru karar olmayabilecek adımları bile korkuyla atabilir.
KORKU, PANİK VE BELİRSİZLİK KARARLARI DEĞİŞTİRİYOR
Ekonomide belirsizlik arttığında insanların davranışları da değişir.
İşini kaybetmekten korkan bir vatandaş daha fazla tasarruf etmeye çalışabilir. Ancak geliri zaten yetersizse tasarruf edemediği için psikolojik baskısı daha da artabilir.
Bir başka vatandaş ise tam tersine, “Yarın ne olacağı belli değil, bugün yaşayalım” düşüncesiyle harcamalarını artırabilir.
Aynı ekonomik şartlar altında birbirinden tamamen farklı iki davranış ortaya çıkabilir.
Bunun nedeni insanın robot gibi hareket etmemesidir.
İnsan geleceği kesin olarak bilemez. Bu nedenle karar verirken geçmiş deneyimlerine, çevresinden duyduklarına ve kendi korkularına göre hareket eder.
Ekonomik kriz yaşamış bir kişi ile uzun süre ekonomik istikrar görmüş bir kişinin para anlayışı aynı olmayabilir.
Kriz dönemlerinde büyümüş bir insan parasını daha fazla korumaya çalışabilir. Daha rahat dönemlerde yetişen başka bir insan ise borçlanmayı ve harcamayı daha normal görebilir.
Kısacası ekonomik davranışların önemli bir bölümü geçmişin izlerini taşır.
“HERKES ALIYOR” DÜŞÜNCESİ CÜZDANI ETKİLİYOR
İnsanların ekonomik kararlarında çevrenin etkisi de büyüktür.
Bir ürünün herkes tarafından satın alındığını görmek, kişide “Demek ki bu ürün önemli” düşüncesi oluşturabilir.
Sosyal medya da bu etkiyi daha güçlü hale getirmiştir. İnsanlar başkalarının tatillerini, otomobillerini, evlerini, kıyafetlerini ve tüketim alışkanlıklarını gördükçe kendi yaşamlarını başkalarıyla karşılaştırmaya başlayabiliyor.
Böylece ihtiyaç ile istek arasındaki sınır bulanıklaşabiliyor.
“Benim de olsun” düşüncesi ekonomik kararların önüne geçebiliyor.
Özellikle kredi kartlarının ve tüketici kredilerinin kolay kullanılabildiği dönemlerde psikolojik etkiler daha da önem kazanıyor. İnsan, cebinde olmayan parayı gelecekte kazanacağı gelir üzerinden harcayabiliyor.
Bugün yapılan küçük bir harcama, yarın büyük bir borca dönüşebiliyor.
Bu nedenle finansal karar verirken sadece “Bu ürünü alabilir miyim?” sorusu değil, “Bunun borcunu rahatlıkla ödeyebilir miyim?” sorusu da sorulmalı.
HIZLI MUTLULUK, UZUN VADELİ SORUN
Tüketim çoğu zaman insanlara kısa süreli mutluluk verir.
Yeni bir telefon almak, yeni kıyafet giymek, restoranda yemek yemek veya uzun zamandır istenen bir ürünü satın almak kişiyi kısa süreli olarak rahatlatabilir.
Fakat bu mutluluk bazen uzun vadeli ekonomik sorunlara dönüşebilir.
Özellikle stresli dönemlerde insanlar alışverişi bir rahatlama aracı olarak kullanabilir. Buna halk arasında “moral alışverişi” de diyebiliriz.
Ancak alışveriş bittikten sonra kredi kartı ekstresi geldiğinde gerçek hayat yeniden karşımıza çıkar.
İşte burada psikolojik rahatlama ile ekonomik gerçeklik arasında bir çatışma yaşanır.
Bu nedenle ekonomik açıdan güçlü olmak sadece daha fazla para kazanmak anlamına gelmez. Parayı doğru zamanda ve doğru amaçla kullanabilmek de ekonomik gücün bir parçasıdır.
TASARRUFUN ÖNÜNDEKİ EN BÜYÜK ENGEL BAZEN DAVRANIŞLARIMIZDIR
Tasarruf yapmak isteyen birçok insan “Ay sonunda para kalırsa biriktiririm” der.
Fakat çoğu zaman ay sonunda para kalmaz.
Çünkü insanın harcama eğilimi gelir arttıkça artabilir. Maaş yükseldiğinde yaşam standardı da yükselir. Daha iyi telefon, daha iyi otomobil, daha fazla dışarıda yemek, daha pahalı tatil derken gelirdeki artışın önemli bölümü yeniden harcamaya dönüşebilir.
Bu nedenle tasarruf konusunda daha sağlıklı yöntemlerden biri, önce tasarrufu ayırıp sonra kalan parayı harcamaktır.
Örneğin maaşın küçük bir bölümünü düzenli olarak kenara koymak, kişinin zaman içerisinde tasarruf alışkanlığı kazanmasını sağlayabilir.
Burada önemli olan sadece miktar değildir. Davranışın düzenli hale gelmesidir.
Çünkü ekonomi aynı zamanda alışkanlıklar bilimidir.
“FİYAT DAHA DA ARTACAK” DÜŞÜNCESİ PİYASAYI DA ETKİLER
Psikolojinin ekonomik hayata etkisi sadece bireysel düzeyde kalmaz. Toplumun tamamını etkileyebilir.
Milyonlarca insan fiyatların daha da yükseleceğine inanıyorsa, tüketim kararları değişebilir. İşletmeler gelecekte maliyetlerin artacağını düşünüyorsa fiyatlarını buna göre belirleyebilir.
Çalışanlar daha yüksek ücret talep ederken işverenler maliyetlerini dikkate alabilir.
Böylece beklentiler ekonominin gerçek hareketlerini etkileyebilir.
Bu nedenle ekonomi yönetiminde sadece bugünkü enflasyon oranı değil, vatandaşın ve işletmelerin geleceğe ilişkin beklentileri de büyük önem taşır.
İnsanlar geleceğe güven duyuyorsa yatırım yapma, üretme ve harcama konusunda daha rahat davranabilir.
Gelecek konusunda sürekli kaygı varsa herkes kendisini korumaya çalışır.
YATIRIMDA DA PSİKOLOJİ VAR
Yatırım kararları da psikolojiden bağımsız değildir.
Piyasa yükselirken birçok kişi “daha da yükselecek” düşüncesiyle yatırım yapabilir. Piyasa düştüğünde ise panikleyerek satış yapabilir.
Böylece yatırımcı bazen tam tersini yapması gereken zamanda yanlış karar verebilir.
Örneğin fiyatlar çok yükseldiğinde aşırı iyimserlik, fiyatlar düştüğünde ise aşırı korku ortaya çıkabilir.
Oysa yatırımın temelinde sadece kazanç beklentisi değil, risk yönetimi de vardır.
“Ne kadar kazanırım?” sorusunun yanında “Ne kadar kaybedebilirim?” sorusu da mutlaka sorulmalıdır.
Özellikle bütün birikimi tek bir yatırım aracına bağlamak, psikolojik baskıyı artırabilir. Çeşitlendirme ise riskin daha kontrollü yönetilmesine yardımcı olabilir.
BORÇLANMADA “NASIL OLSA ÖDERİM” YANILGISI
Psikolojik faktörlerin en fazla görüldüğü alanlardan biri de borçlanmadır.
İnsanlar kredi çekerken genellikle bugünkü ihtiyacını düşünür. Ödeme zamanı geldiğinde ise gelecekteki gelirinin yeterli olacağını varsayar.
Fakat hayat her zaman planlandığı gibi gitmez.
Beklenmedik bir sağlık harcaması, iş kaybı, gelir azalması veya başka bir zorunlu gider borcun ödenmesini güçleştirebilir.
Bu nedenle borçlanırken sadece bugünkü ihtiyaca değil, gelecekteki ödeme kapasitesine de bakmak gerekir.
Gelirin üzerinde borçlanmak, gelecekteki özgürlüğü bugünden tüketmek anlamına gelebilir.
EKONOMİK KARARLARDA AKIL VE DUYGU DENGESİ
Bütün bunlar “Duygularımızla karar vermeyelim” anlamına gelmez.
Çünkü insan duygularından tamamen kurtulamaz.
Asıl mesele, duyguların kararlarımızı tek başına yönetmesine izin vermemektir.
Alışveriş yaparken ihtiyaç ile isteği ayırmak, borçlanırken ödeme gücünü hesaplamak, yatırım yaparken riskleri değerlendirmek, tasarruf ederken düzenli davranmak ve ekonomik haberleri değerlendirirken paniğe kapılmamak önemlidir.
Özellikle kriz ve belirsizlik dönemlerinde sakin kalabilmek ekonomik açıdan büyük avantaj sağlayabilir.
Çünkü panik, insanın önündeki seçenekleri daraltır.
Sağlıklı düşünmek ise seçenekleri artırır.
SONUÇ: CÜZDANIN YÖNETİCİSİ BİRAZ DA BİZİZ
Ekonomik hayatı yalnızca devletlerin politikaları, faiz oranları, döviz kurları ve enflasyon rakamları belirlemiyor.
Milyonlarca insanın her gün verdiği küçük kararlar da ekonominin yönünü etkiliyor.
Markette hangi ürünü aldığımız, ne kadar stok yaptığımız, kredi kullanıp kullanmadığımız, tasarruf edip etmediğimiz, yatırım kararlarımız ve geleceğe ilişkin beklentilerimiz ekonomik hayatın önemli parçalarıdır.
Bu kararların arkasında ise insan psikolojisi vardır.
Korku, umut, alışkanlık, sabırsızlık, kıskançlık, güven, kaybetme endişesi ve geleceğe ilişkin beklentiler ekonomik davranışlarımızı şekillendirir.
Bu nedenle ekonomik bilinç sadece matematik öğrenmek değildir.
Ekonomik bilinç, kendi davranışlarımızı da tanımaktır.
İnsan kendi psikolojisinin farkına vardığında parasını daha bilinçli yönetebilir. Gereksiz borçtan kaçınabilir, ihtiyaç ile isteği ayırabilir, panik alışverişi yapmayabilir ve geleceği düşünerek tasarruf edebilir.
Sonuçta ekonomide bütün hesapların merkezinde insan vardır.
Ve insanı anlamadan ekonomiyi anlamak mümkün değildir.
Belki de bu nedenle kişisel ekonomimizin ilk kuralını şöyle özetlemek gerekir:
“Cebimizi yönetmeden önce, davranışlarımızı yönetmeyi öğrenmeliyiz.”
