Osmanlı Devleti'nde 17’nci yüzyılda etkili olan siyasi-dini hareket, aynı yüzyılda politik ve ideolojik farklılıklar oluşturarak ayaklanmalar çıkarmışlardır. Tasavvuf ve tarikat mensuplarına düşman oldular. Tarikat mensuplarını devletin türlü alanlarında geri kalmışlığın sorumlusu olarak görmüşlerdir. Onlara göre peygamber zamanından sonra çıkan yenilikler hoş görülmemelidir.
Halkın dinî duygularını okşayan konuşmalar yaparak kitleleri peşlerinden sürükleme kabiliyetleri vardı. Aydınlara ve mutasavvıflara karşı düşmanca bir tavır takınmışlar, 17. yüzyılın ortalarında İstanbul'da devlet işlerine karışmaya varacak yorumlarda bulunmuşlardır. Mevlevî ve Halvetî tarikatlarını ilgilendiren bazı yasakları Padişahı etkileyerek getirebildiler.
Yeterince dindar görmedikleri kişileri tecdid-i imana, yani imanlarını yenilemeye zorlamışlar, bazı tarikat ileri gelenlerini ölümle tehdit etmişlerdir. Kadızade Mehmet, bu oluşumun öncüsü ve ünlü temsilcisidir.
Peygamber döneminden sonraki bütün yenilikleri kaldırmak isteyen Kadızadelilerin görüşleri siyasî otoriteye hâkim olmadıkları zaman yok olmuştur. Devrin önemli âlimlerinden Kâtip Çelebi'nin "ahmaklar" diye andığı insanlar, Naima'nın bir anekdotunda anılmaktadır:
Kadızadelilerle ilgisi olan bir kişi, bu vâizlerden birine "Kaşık kullanmak bir yeniliktir. Bu konuda ne dersiniz?" diye sorar. Vaizin bu soruya cevabı şöyledir: "Yemeği elleriyle yesinler." Aynı kişi, bu kez "Peki, kaşıkçı esnafı ne yapsın?" deyince vaiz, "Başka iş tutsun" der. Aynı kişinin, "Peygamber zamanında çakşır ve don yoktu. Şu hâlde sizlere göre bunları giymek bir bid'attir, yeniliktir. Onları da kaldırır mısınız?" sorusuna vâiz: "Evet, menederiz, peştemal kuşansınlar" diye cevap verince soru sahibi "Efendiler, halk-ı âlemi soyup, baldın çıplak çöl Arabı kıyafetine sokmak istersiniz" diye karşılık vermiştir.
Bir binanın barometre ile yüksekliğini ölçmek
Bu soru Kopenhagen’deki bir üniversitenin fizik sınavından alınmış: “Bir gökdelenin yüksekliğini barometre ile nasıl bulursunuz, anlatınız” Öğrencilerden birinin cevabı:
“Barometrenin ucuna bir ip bağlanır. Sonra gökdelenin tepesinden aşağıya sallandırılır. Barometre yere değdiğinde ipin boyuyla barometrenin boyunun toplamı gökdelenin yüksekliğini verecektir”
Bu oldukça orijinal cevap hocayı çileden çıkartmaya yetmiş ve öğrenciyi dersten bırakmış.
Öğrenci cevabının doğruluğu konusunda itirazda bulununca üniversite durumu çözmek için başka bir hoca göndermiş. Görevlendirdiği kişiyi “Bu noktada öğrenci hakkında ne düşünürdünüz? Sizin kararınız ne olurdu? Çocuk kalmalı mı geçmeli mi?” sorularıyla yönlendirmiş.
Yeni hoca, cevabın aslında doğru olduğuna; fakat kayda değer bir fizik bilgisinin varlığını göstermediğine karar vermiş. Sorunu çözmek üzere öğrencinin en azından asgari bir temel fizik bilgisi olup olmadığını anlamak için ona altı dakika vererek sorunun cevabının sözlü olarak vermesini istemiş.
İlk beş dakika genç sessizliğe gömülmüş, alnı düşünceden kırış kırış olmuş. Hoca zamanın tükenmekte olduğunu hatırlattığında genç, çeşitli cevaplarının olduğunu fakat hangisini kullanacağına karar veremediğini söylemiş. Tekrar acele etmesi tavsiye edilince genç şöyle cevaplamış:
1.“İlk olarak, barometreyi gökdelenin tepesine çıkartıp kenarından aşağı bırakıp yere inene kadar geçen süreyi ölçersiniz. Binanın yüksekliği (H=0.5x g x t kare) formülü uygulanarak hesaplanabilir. Fakat barometre için kötü bir secim...”
2. “Güneş parlıyorsa, barometrenin yüksekliğini ölçersiniz. Sonra onu bir yere dikip gölge uzunluğunu ve sonra da gökdelenin gölge uzunluğunu ölçebilirsiniz. Bundan sonrası basit bir orantıyı çözmek olacaktır”
3. “Gökbilimsel bir cevap istiyorsanız barometrenin ucuna bir sicim bağlayıp onu bir sarkaç gibi sallandırabilirsiniz; önce yer seviyesinde daha sonra da gökdelenin tepesinde. Yüksekliği T=2π √ (I/g) formülündeki farktan yararlanarak bulabilirsiniz"
4. “Gökdelenin dışarısında bir yangın çıkış merdiveni varsa barometreyi bir cetvel gibi kullanarak yukarıya çıkarken gökdelenin boyunu barometre yüksekliği biriminden sayıp bunları toplayabilirsiniz"
5. “Eğer ille de sıkıcı ve Ortodoks olmak istiyorsanız, tabii ki barometre ile gökdelenin tepesindeki ve yer seviyesindeki basıncı ölçer milibar cinsinden çıkan farkı feet’e çevirebilir ve yüksekliği bulabilirsiniz"
6. "Ancak bizler daima zihnin bağımsızlığı ve bilimsel metotlar kullanma konusunda teşvik edildiğimiz içindir ki en iyi yol şüphesiz hademenin kapısını çalmak ve yeni bir barometre isteyip istemediğini sorarak gökdelenin yüksekliğini söylemesi durumunda ona bu barometreyi vereceğimizi söylemek olurdu"
Şimdi genci dinledikten sonra hala aynı şeyi mi düşünüyorsunuz? Geçmeli mi kalmalı mı?
Öğrencinin adı: Niels Bohr, Fizik dalında Nobel ödülü kazanan tek Danimarkalı.
* * *
Tarih :05/Z /1207 (Hicrî) Dosya No :267 Gömlek No :13349 Fon Kodu :C..DH.. Fransa ile Prusya ve Avusturya ve İngiltere ve Nederland devletleri muharip ve devletimiz ise hal-i bitarafide olmakla düvel-i mezkure gemilerinin Osmanlı liman ve iskeleleri ağızlarında ve kale topları altında ve üç mil mesafeden içeri yerlerde muharebeden ictinabla zabıta-yı bahriyeye riayet eylemeleri hakkında vesayayı havi Şam ve Haleb valilerine hitaben sadır olan evamir-i aliyyenin vasıl olduğuna dair müşarün ileyhim tarafından. Hariciye M.7672
