Günlük hayatımızda devlet kurumlarının asıl amacının ne olduğunu pek sorgulamayız.
Oysa piyasaların güven içinde çalışması, kuralların eksiksiz uygulanması ve vatandaşların haklarının korunması tamamen bu kurumların etkin denetimine bağlıdır.
Bu bağlamda, idari yargıdan çıkan çok önemli bir içtihat, denetim mekanizmalarının sınırlarını ve devletin sorumluluğunu çok net bir şekilde gözler önüne seriyor.
Danıştay 13. Dairesi'nin bir kararında da vurgulandığı üzere, mesele sadece bir kurumun hukuka aykırı bir eylemi bizzat yapması değildir; asıl mesele, yetkisiz ve hukuka aykırı bir faaliyetin devam etmesini zamanında önlememiş olmasıdır.
Kanunla verilen gözetim ve denetim yetkisi, aynı zamanda yerine getirilmesi zorunlu hukuki bir ödevdir.
Bu ödevin ihmal edilmesi, koşulları oluştuğunda açık bir hizmet kusuru teşkil eder.
İdare, hukuka aykırı bir durumu bildiği veya görevini gereği gibi yapsa rahatlıkla tespit edebileceği hâlde gerekli tedbirleri almıyorsa, bu sessizlik ve eylemsizlik tazminat sorumluluğunun dayanağı hâline gelebilir.
Zararı doğrudan özel bir kişi ya da kurum gerçekleştirmiş olsa bile, idarenin denetim eksikliği ile ortaya çıkan zarar arasında mantıksal bir bağ kurulabiliyorsa, kamu otoritesinin de sorumluluğu gündeme gelir.
Bu tür yargı kararları, ülkemizde finansal ve idari sistemin daha şeffaf, güvenli ve hukuka bağlı hale gelmesi için kritik birer pusuladır.
Sınırlarımız içinde yatırımcıların güvenini tazelemek, tasarrufları korumak ve piyasalarda istikrarı sağlamak, ancak denetim mekanizmalarının tavizsiz çalışmasıyla mümkündür.
İdarenin sorumluluk sınırlarının bu şekilde netleşmesi, kurumların daha proaktif, dikkatli ve önleyici adımlar atmasını mecbur kılar.
Bu da uzun vadede haksız kayıpların önüne geçerek toplumsal adaleti ve ekonomik huzuru güçlendirir.
Dünyanın gelişmiş ekonomilerine baktığımızda, denetim otoritelerinin (örneğin ABD’deki SEC veya Avrupa Birliği’ndeki finansal denetim kurumları) yalnızca olay olduktan sonra cezalandıran değil, piyasayı anlık izleyen ve riskleri erken aşamada bloke eden bir yapıda çalıştığını görürüz.
Yapay zekâ ve büyük veri analitiği ile anormallikler anında tespit edilir, kriz büyümeden önlenir.
Denetim kurumlarının sorumluluk alanı yasalarla o kadar keskin çizilmiştir ki, ihmal durumunda hukuki mekanizmalar derhal ve etkin bir şekilde işletilir.
Çözüm İçin Ne Yapılmalı?
Türkiye’de de benzer mağduriyetlerin ve aksaklıkların tekrar yaşanmaması için; denetim birimleri teknolojik olarak güçlendirilmeli, risk analizleri derinleştirilmeli ve en önemlisi "denetlememenin de bir maliyeti olduğu" bilinci idari kültüre tamamen yerleştirilmelidir.
Kurumlar arası bilgi akışı hızlandırılarak, usulsüzlüklerin henüz tasarı aşamasındayken ya da ilk sinyalinde kesilmesi sağlanmalıdır.
Böylece hem yatırımcının hakkı korunur hem de kamu otoritesine duyulan güven en üst seviyeye çıkar.
