Bazı kitaplar vardır, yazıldıkları dönemin çok ötesine geçer. Aradan yıllar, hatta yüzyıllar geçse de anlattıkları insanı şaşırtacak kadar tanıdık gelir. Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası da benim için böyle bir kitap.
Romanın başkahramanı Bihruz Bey'i hatırlayalım. Varlıklı bir ailenin oğlu olan bu genç, şık giyinmeye, pahalı arabasıyla gezip görünmeye ve konuşmalarının arasına Fransızca kelimeler serpiştirmeye meraklıdır. Onun için önemli olan, sahip olduğu şeylerin gerçek değeri ya da öğrendiklerinin derinliği değildir. Önemli olan, çevresindekilerin gözünde nasıl göründüğüdür. Bir başka deyişle Bihruz Bey, kendisi olmaktan çok, başkalarının hayranlık duyacağı birine benzemeye çalışır.
Recaizade Mahmut Ekrem, Bihruz Bey üzerinden dönemin gösteriş merakını, taklitçiliğini ve yanlış Batılılaşma anlayışını ustalıkla eleştirir. Romanı bugün yeniden düşündüğümde aklıma şu soru geliyor: Aradan bunca zaman geçti, gerçekten değiştik mi?
Bihruz Bey'in döneminde Fransızca bilmek, Fransızca konuşmak, Fransız tarzında giyinmek bir ayrıcalık göstergesi sayılıyordu. Bugün ise benzer bir özentiyle İngilizce kelimeleri günlük konuşmalarımızın arasına yerleştiriyoruz. Bir toplantıdan çıkınca “feedback” veriyor, bir işe başlarken “deadline” belirliyor, yaptığımız işi anlatırken “performans” ve “network” kelimelerine başvuruyoruz. Elbette yabancı dil öğrenmek, dünyayı takip etmek, başka kültürlerden yararlanmak son derece değerli. Buna kimsenin itirazı olamaz. Üstelik bazı kelimeler zamanla dilimize yerleşiyor ve karşılığını bulmak her zaman kolay olmuyor.
Ancak burada üzerinde durulması gereken başka bir şey var: Bu kelimeleri gerçekten ihtiyaç duyduğumuz için mi kullanıyoruz, yoksa daha bilgili, daha modern, daha ayrıcalıklı görünmek için mi?
Bihruz Bey'in arabası bugün belki son model bir otomobil, pahalı bir telefon, markalı bir çanta ya da sosyal medyada sergilenen gösterişli bir yaşam hâline geldi. O gün Çamlıca'da arabasıyla dikkat çekmek isteyen genç adamın yerini, bugün sahip olduklarını göstermek için yarışan insanlar almış olabilir. Değişen yalnızca gösterişin araçları.
Beni asıl düşündüren de bu. Çünkü insanın kendini geliştirmek için başka kültürlerden öğrenmesiyle, o kültürleri taklit ederek kendine bir kimlik oluşturmaya çalışması arasında büyük bir fark var. Bir yabancı dili bilmek insana yeni kapılar açar; fakat birkaç kelime kullanmak tek başına insanı daha donanımlı yapmaz. Pahalı bir eşya sahibi olmak da insanın değerini artırmaz. Bir başkasına benzemeye çalışırken kendi birikimimizi, dilimizi ve kimliğimizi küçümsemeye başladığımızda asıl kayıp ortaya çıkar.
Araba Sevdası bu yüzden yalnızca geçmişte kalmış bir yanlış Batılılaşma hikâyesi değil. Aynaya baktığımızda kendimizden de izler bulabileceğimiz bir roman. Bihruz Bey'i okurken ona gülümseyebiliriz; fakat biraz durup düşününce, onun bazı davranışlarının bugünkü hayatımızda da karşılığı olduğunu görürüz.
Belki de asıl mesele Fransızca ya da İngilizce konuşmak değil; hangi dili konuşursak konuşalım, kendi düşüncemizin, birikimimizin ve kişiliğimizin arkasında durabilmek.
Aradan geçen yıllar Bihruz Bey'in arabasını tarihe karıştırdı ama onun temsil ettiği gösteriş merakını ortadan kaldıramadı. Görünüş değişti, kelimeler değişti, özenti ise yerini korudu.
Demek ki bazı romanlar yalnızca yazıldıkları dönemi anlatmıyor. Bazen bugünü anlamak için de geçmişten bize sesleniyor.
