''İstanbul'da Geçmişin İzleri'', kentin eski semtlerini, tarihî yapılarını ve değişen şehir hafızasını keşfetmeye devam ediyor. İstanbul’un geçmişini yalnızca büyük meydanlarda ve görkemli saraylarda aramak yetmez. Bazen bir caminin avlusunda, eski bir çeşmenin kitabesinde ya da dar bir sokağın sessizliğinde karşımıza çıkar tarihin izleri. Rumelihisarı’nda yaptığım gezide, Boğaz’ın eşsiz manzarasıyla geçmişin iç içe geçtiği bir İstanbul’a tanıklık ettim. İstanbul’un bazı semtleri vardır; insan oraya yalnızca gezmek, birkaç fotoğraf çekmek ya da güzel bir manzara seyretmek için gitmez. Sokaklarında yürüdükçe geçmişle bugün arasında bir bağ kurar, gördüğü her yapının ardında bir hikâye aramaya başlar. Rumelihisarı da benim için böyle bir yer oldu.
Boğaz’ın Avrupa yakasında, Sarıyer sınırları içinde uzanan bu tarihî semte adım attığımda ilk dikkatimi çeken, farklı dönemlerden kalan yapıların aynı manzara içinde bir araya gelmesiydi. Bir yanda İstanbul’un fethine tanıklık eden görkemli kale, diğer yanda mahalle hayatının izlerini taşıyan camiler, çeşmeler ve eski yapılar… Boğaz’dan geçen gemilerin sesi, kıyıdaki hareketlilik ve yokuşlara yayılan eski İstanbul dokusu, insana bu semtin sıradan bir yerleşim alanından çok daha fazlası olduğunu hissettiriyor.
Rumelihisarı’nın hikâyesi, İstanbul’un fethinden önceye, 1452 yılına uzanıyor. Fatih Sultan Mehmet tarafından Boğaz’ın kontrolünü sağlamak amacıyla yaptırılan kale, zamanla çevresinde gelişen yerleşime de adını vermiş. Ancak semtin tarihi yalnızca askerî bir yapının çevresinde şekillenmiyor. Yüzyıllar boyunca farklı toplulukların yaşadığı, ibadethanelerin yükseldiği, çeşmelerin yapıldığı ve Boğaziçi kültürünün geliştiği bir mahalle burası.
Gezim boyunca kendime sık sık şu soruyu sordum: İstanbul’u İstanbul yapan nedir? Yalnızca fetihler, büyük mimari eserler ve tarih kitaplarına geçen olaylar mı? Yoksa bir mahallenin içinde saklanan küçük ayrıntılar, bir zamanlar su içmek için başına gelinen çeşmeler ve her gün önünden geçilen camiler de bu hikâyenin ayrılmaz parçaları mı?
Rumelihisarı’nda gördüklerim, ikinci cevabın da en az ilki kadar önemli olduğunu düşündürdü. Çünkü bir semtin ruhu, yalnızca büyük anıtlarda değil, gündelik hayatın içine karışmış tarihî izlerde de saklı.
Fethin sessiz tanığı
Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’un fethi öncesinde Boğaz’ın kontrolünü sağlamak amacıyla 1452’de inşa ettirdiği Rumelihisarı, yüzyıllardır İstanbul’un en güçlü tarihî simgelerinden biri olarak ayakta duruyor. Kalın surları, görkemli burçları ve Boğaz’a hâkim konumuyla geçmişin askerî dehasını bugünün İstanbul’una taşıyor. Rumelihisarı’nın karşısında durup kulelerine baktığımda, insanın aklına ister istemez bu yapının hangi şartlarda yükseldiği geliyor. Bugün fotoğraf karelerine sığdırmaya çalıştığımız bu devasa yapı, bir zamanlar İstanbul’un kaderini değiştirecek büyük bir hazırlığın parçasıydı. Kalenin taş duvarlarında dolaşırken yalnızca bir savunma yapısını değil, dönemin çalışma gücünü, mühendislik anlayışını ve büyük hedeflerini de düşünüyorum. Her burç, her duvar ve her geçit, tarihin farklı bir ayrıntısını hatırlatıyor.Boğaz’ın maviliğiyle surların heybeti yan yana geldiğinde ortaya yalnızca güzel bir manzara çıkmıyor. İstanbul’un coğrafyasının tarihini nasıl şekillendirdiğini de anlıyorsunuz. Bir yanda Avrupa, diğer yanda Asya… İki kıtayı birbirinden ayıran suların kıyısında, yüzyıllar önce alınan kararların izleri hâlâ karşımızda duruyor.Beni en çok etkileyen ise kalenin tarihî öneminin yanında, günümüz kent yaşamının içinde hâlâ bu kadar güçlü bir varlık göstermesi. İstanbul değişiyor, büyüyor, yeni yapılar yükseliyor; fakat Rumelihisarı, geçmişin bugüne bıraktığı kalıcı bir imza gibi yerinde duruyor.
Mahallenin hafızasında bir ibadet mekânı
Rumelihisarı’nın tarihî yerleşim dokusunun önemli parçalarından Hacı Kemalettin Camii, Çarşı Camii adıyla da biliniyor. İlk olarak mescit olarak yapılan yapı, 1743 yılında Sultan I. Mahmud döneminde yeniden inşa edilerek cami niteliği kazandı. Kale kadar büyük ve gösterişli olmayan bu cami, semtin başka bir yüzünü anlatıyor bana. Çünkü bir mahalleyi yalnızca tarihî olaylar ve anıtsal yapılar meydana getirmiyor. İnsanların buluştuğu, ibadet ettiği, birbirini tanıdığı ve hayatını sürdürdüğü mekânlar da o mahallenin kimliğini oluşturuyor. Hacı Kemalettin Camii’ni düşünürken, aynı sokaklardan yüzyıllar boyunca geçmiş insanları hayal ediyorum. Sabahın erken saatlerinde dükkânını açmaya giden esnafı, kıyıdan evine dönen balıkçıyı, alışveriş için çarşıya uğrayan mahalle sakinlerini…Caminin varlığı, Rumelihisarı’nın yalnızca fetih tarihinin çevresinde gelişen bir yer olmadığını hatırlatıyor. Burası aynı zamanda günlük hayatın, komşuluğun ve geleneklerin şekillendirdiği bir İstanbul mahallesi. Geçmişin izlerini ararken böyle yapıların önünde biraz durmak gerektiğini düşünüyorum. Çünkü bazen bir caminin sade görünümü, büyük bir tarih anlatısından daha fazlasını söyleyebiliyor: Bir semtin yüzyıllar boyunca nasıl yaşadığını, değişirken neleri koruduğunu ve hafızasını nasıl taşıdığını…
Bir yarım kalmışlığın hikâyesi
Yusuf Ziya Paşa Köşkü olarak da bilinen Perili Köşk’ün yapımına 1910’lu yılların başında başlandı. Birinci Dünya Savaşı nedeniyle yarım kalan inşaatı ve uzun yıllar boş kalan katları, yapının bu gizemli adla anılmasına yol açtı. Bugün tarihî mimarisiyle dikkat çeken köşk, Borusan Contemporary’nin sanat ve kültür yaşamına ev sahipliği yapıyor. Rumelihisarı’nın kıyısında yükselen Perili Köşk, insanın dikkatini daha ilk bakışta çekiyor. Kızıl tuğlalı cephesi, farklı mimari görünümü ve Boğaz’a bakan konumuyla çevresindeki yapılardan ayrılıyor. Bu köşkün hikâyesinde beni etkileyen, mimarisinden çok tamamlanamayan bir hayalin izlerini taşıması. Yusuf Ziya Paşa’nın büyük bir konak olarak tasarladığı yapı, savaşın başlamasıyla yarım kalmış. Bir zamanlar bitirilmesi beklenen katlar, yıllar içinde köşkün gizemli ününün parçasına dönüşmüş. İstanbul’un tarihinde böyle hikâyelere sıkça rastlıyoruz. Savaşlar, ekonomik sıkıntılar, değişen hayatlar ve yarım kalan projeler… Her biri bir yapının kaderini değiştirebiliyor. Perili Köşk de bu anlamda yalnızca bir mimari eser değil, tarihin insan hayatına nasıl dokunduğunu gösteren bir örnek.Adındaki gizem de yapıya ayrı bir karakter kazandırıyor. Fakat benim için asıl ilgi çekici tarafı, bir zamanlar tamamlanamayan bu binanın bugün sanatla yeniden hayat bulması. Geçmişin yarım bıraktığı bir yapının, günümüzde yeni düşüncelere ve eserlere kapı açması, İstanbul’un kendini yenileme gücünü anlatıyor.
Taşlara işlenmiş bir iyilik
Rumelihisarı’nda Ali Pertek Camii’nin yakınında bulunan Rakım Paşa Çeşmesi, Osmanlı döneminin mahalle çeşmeleri geleneğini günümüze taşıyor. Kitabesi, kemerli nişi ve sade mimarisiyle çeşme, geçmişte suyun yalnızca bir ihtiyaç değil, aynı zamanda hayır ve paylaşma kültürünün de parçası olduğunu hatırlatıyor. Bir çeşmenin önünde durduğumda, çoğu zaman aklıma onun yapıldığı dönemin insanları geliyor. Bugün birkaç dakika içinde açtığımız musluklardan akan su, geçmişte mahalle hayatının en önemli ihtiyaçlarından biriydi. Çeşmeler, insanların suya ulaştığı yerler olmanın ötesinde, sokağın ve komşuluğun da bir parçasıydı. Rakım Paşa Çeşmesi’ne bu gözle baktığımda, taşların üzerinde yalnızca mimari bir ayrıntı görmüyorum. Bir zamanlar buraya su almaya gelen insanları, ellerindeki testileri ve çeşme başında edilen sohbetleri düşünüyorum. Çeşmelerin önemli bir özelliği de hayır amacıyla yapılmalarıydı. Bir insanın ardından geride bıraktığı eserle hatırlanması, İstanbul’un kültüründe derin bir yere sahip. Rakım Paşa Çeşmesi’nin önünden ayrılırken, İstanbul’un korunması gereken mirasının yalnızca büyük yapılarla sınırlı olmadığını bir kez daha düşünüyorum. Bazen bir çeşme, koskoca bir dönemin insanlık anlayışını anlatmaya yetiyor.
Birlikte yaşama kültürünün izleri
Rumelihisarı’nın tarihî dokusu içinde yer alan Surp Santuth Ermeni Kilisesi, semtin çok kültürlü geçmişini yansıtan önemli ibadethanelerden biri. Kilise, yüzyıllar boyunca farklı toplulukların izlerini taşıyan İstanbul’un dinî ve kültürel çeşitliliğini hatırlatıyor. Rumelihisarı’nı gezerken karşıma çıkan bu kilise, semtin tarihine başka bir pencereden bakmamı sağlıyor. Çünkü İstanbul’un geçmişini anlamak için yalnızca Osmanlı döneminin askerî ve mimari eserlerine odaklanmak yeterli değil. Bu şehrin hafızası, farklı inançlara mensup insanların kurduğu mahalleleri, ibadethaneleri ve gündelik yaşam alanlarını da kapsıyor. Bir kilisenin varlığı, aynı sokaklarda farklı geleneklerin ve kültürlerin yaşadığını hatırlatıyor. İstanbul’un yüzyıllar boyunca farklı topluluklara ev sahipliği yapması, kentin karakterini belirleyen önemli unsurlardan biri olmuş. Surp Santuth Ermeni Kilisesi’ni bu açıdan değerlendirdiğimde, yapının yalnızca dinî bir mekân olmadığını düşünüyorum. Aynı zamanda semtin sosyal tarihinin de bir parçası. Duvarlarının ardında ibadetler, özel günler, aile hikâyeleri ve kuşaktan kuşağa aktarılan gelenekler bulunuyor.
Dar sokaklarda saklanan tarih
Rumelihisarı’nın tarihî mahalle dokusu içinde yer alan Ali Pertek Camii, Bey Camii adıyla da biliniyor. Kaynaklarda yapının geçmişi 17. yüzyıla kadar uzanırken, 1712 tarihi de camiyle ilişkilendiriliyor. Küçük ölçekli mimarisi ve çevresindeki tarihî duvarlarla semtin özgün karakterini koruyan yapılardan biri. Ali Pertek Camii, Rumelihisarı’nda büyük anıtların gölgesinde kalabilecek kadar mütevazı; fakat tarihî değerini fark ettiğinizde gözünüzde büyüyen yapılardan biri. Bu camiyi düşünürken, İstanbul’un eski mahallelerinin nasıl şekillendiğini anlamaya çalışıyorum. Dar sokaklar, yüksek taş duvarlar, küçük ibadethaneler ve hemen yakındaki çeşmeler… Bütün bu ayrıntılar, geçmişte insanların birbirine yakın yaşadığı bir mahalle düzenini gözler önüne seriyor. Caminin çevresindeki tarihî doku, beni bugünün hızlı şehir yaşamıyla geçmişin daha yavaş ritmi arasında bir karşılaştırma yapmaya yöneltiyor. Rumelihisarı gezisinde Ali Pertek Camii gibi yapıların ayrı bir yeri var. Onlar, İstanbul’un tarihini yalnızca anlatmıyor; o tarihin mahalle hayatı içinde nasıl varlığını sürdürdüğünü de gösteriyor.
Kaynak: Özel HaberEditör: Uğur Faruk YILDIZ - Murat İLTER
